بحران آب درخراسان جنوبی؛ برداشت 530میلیون مترمکعبی ازسفره‌های زیرزمینی
فرونشست؛ صورت دیگر بحران آب پیامد برداشت بیش از ظرفیت از سفره‌های زیرزمینی تنها کاهش آب چاه‌ها نیست.
برداشت آب در خراسان جنوبی از ظرفیت مجاز عبور کرده و آینده استان را تهدید می‌کند. از بیرجند، آب در خراسان جنوبی سال‌هاست از یک مسئله اقلیمی فراتر رفته و به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های توسعه، ماندگاری جمعیت و آینده اقتصادی استان تبدیل شده است.
استانی با وسعت زیاد، پراکندگی جمعیت و اقتصادی که بخش قابل توجهی از آن به کشاورزی وابسته است، اکنون بخش عمده نیاز آبی خود را از ذخایری تأمین می‌کند که احیای آنها در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست. بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی، حدود 95 درصد نیاز آبی استان از آبخوان‌ها و منابع زیرزمینی و تنها پنج درصد از منابع سطحی تأمین می‌شود.همین آمار تصویری روشن از میزان وابستگی خراسان جنوبی به ذخایر زیرزمینی ارائه می‌دهد؛ ذخایری که سال‌ها خشکسالی و استمرار برداشت، فشار مضاعفی بر آنها وارد کرده است.
تقریباً تمام آب تجدیدپذیر استان مصرف می‌شود عباس سارانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی در تشریح آخرین وضعیت منابع آب استان اعلام کرده است در حالی که میانگین برداشت از منابع آب تجدیدپذیر در دنیا حدود 40 تا 45 درصد است، این میزان در خراسان جنوبی تقریباً به 100 درصد رسیده و حتی بخشی از ذخایر راهبردی آبخوان‌ها نیز مورد استفاده قرار گرفته است. وی همچنین هشدار داده است که احیا و تجدید برخی از این منابع به دهه‌ها و حتی سده‌ها زمان نیاز دارد؛ موضوعی که نشان می‌دهد جبران کسری آبخوان‌ها را نمی‌توان تنها به افزایش بارندگی در یک یا چند سال گره زد.
باران آمد؛ اما بحران آبخوان‌ها تمام نشد بر اساس اطلاعات ارائه‌شده از سوی مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی، میزان بارندگی استان در سال آبی جاری به حدود 150 میلی‌متر رسیده و نسبت به سال قبل افزایش داشته است. با این حال، افزایش بارندگی به معنای جبران کسری انباشته منابع زیرزمینی نیست.
افت منابع زیرزمینی خراسان جنوبی حاصل یک یا دو سال کم‌بارشی نیست و استمرار خشکسالی در کنار برداشت از آبخوان‌ها طی سال‌های متوالی، شرایطی ایجاد کرده است که حتی سال‌های نسبتاً پربارش نیز قادر نیستند در مدت کوتاهی آن را جبران کنند. کاهش 16 درصدی مصرف آب کشاورزی کشاورزی یکی از اصلی‌ترین مصرف‌کنندگان آب در خراسان جنوبی است و به همین دلیل بخش مهمی از برنامه احیا و تعادل‌بخشی آبخوان‌ها به کاهش مصرف در این بخش اختصاص دارد.
سارانی اعلام کرده است در چارچوب طرح احیا و تعادل‌بخشی و برنامه هفتم پیشرفت، کاهش برداشت از منابع آب در یک برنامه پنج‌ساله دنبال می‌شود تا میزان مصرف حداکثر به 75 درصد منابع آب تجدیدپذیر برسد. بر اساس اعلام وی، تاکنون 16 درصد کاهش مصرف در بخش کشاورزی محقق شده و برنامه کاهش برداشت در سال‌های آینده نیز ادامه خواهد داشت.
اصلاح الگوی کشت، افزایش بهره‌وری، توسعه روش‌های نوین آبیاری و کنترل برداشت از چاه‌ها از مهم‌ترین ابزارهایی است که می‌تواند فشار بر منابع زیرزمینی استان را کاهش دهد. 530 میلیون مترمکعب برداشت؛ ظرفیت مجاز 346 میلیون مترمکعب تصویر نگران‌کننده‌تر زمانی شکل می‌گیرد که میزان برداشت واقعی با ظرفیت مجاز منابع زیرزمینی مقایسه شود.
حجت‌الاسلام محمد جعفر عبداللهی، رئیس کل دادگستری خراسان جنوبی پیش‌تر اعلام کرد ظرفیت مجاز برداشت از منابع آب زیرزمینی استان سالانه حدود 346 میلیون مترمکعب است، در حالی که میزان برداشت به بیش از 530 میلیون مترمکعب رسیده است. مقایسه این دو عدد از اختلافی حدود 184 میلیون مترمکعب حکایت دارد؛ رقمی که ابعاد فشار بر منابع زیرزمینی استان را ملموس‌تر می‌کند.
آب یک مسئله فصلی نیست مهدی رحیمی، بازرس کل قضایی خراسان جنوبی نیز در نشست کارگروه سازگاری با کم‌آبی استان تأکید کرد که مسئله آب در خراسان جنوبی یک چالش مقطعی و فصلی نیست، بلکه موضوعی حیاتی برای زیست و توسعه استان محسوب می‌شود. تأکید دستگاه قضایی بر مقابله با برداشت‌های غیرمجاز نیز از همین منظر قابل بررسی است؛ زیرا حفاظت از منابع زیرزمینی به‌عنوان بخشی از حقوق عامه، دیگر صرفاً موضوعی در حوزه مدیریت آب محسوب نمی‌شود.
فرونشست؛ صورت دیگر بحران آب پیامد برداشت بیش از ظرفیت از سفره‌های زیرزمینی تنها کاهش آب چاه‌ها نیست. افت مستمر سطح آب می‌تواند به فشرده شدن لایه‌های زمین و در نهایت فرونشست منجر شود؛ پدیده‌ای که در صورت استمرار می‌تواند اراضی کشاورزی، راه‌ها، خطوط انتقال و دیگر زیرساخت‌ها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
گزارش‌های منتشرشده از وضعیت منابع آبی خراسان جنوبی نیز از مشاهده نشانه‌های فرونشست در بخش‌هایی از استان حکایت دارد و برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی از عوامل اصلی تشدید این پدیده محسوب می‌شود. اعتبارات حوزه آب سه برابر شد در کنار هشدارها درباره وضعیت منابع زیرزمینی، اجرای طرح‌های زیرساختی نیز در استان دنبال می‌شود.
عباس سارانی از افزایش سه‌برابری جذب اعتبارات عمرانی حوزه آب خبر داده و تأمین پایدار آب شرب را از اولویت‌های استان اعلام کرده است. طرح‌های تأمین و انتقال آب در نقاط مختلف استان نیز با هدف افزایش پایداری آب شرب در حال اجراست؛ با این حال افزایش منابع مالی و اجرای پروژه‌های جدید تنها یک سوی معادله آب است و سوی دیگر آن به مدیریت مصرف بازمی‌گردد.
توسعه خراسان جنوبی با کدام آب؟ کشاورزی، معدن، صنعت، مسکن و توسعه شهرها همگی به آب وابسته‌اند و همین مسئله، منابع آبی را به یکی از تعیین‌کننده‌ترین متغیرهای آینده خراسان جنوبی تبدیل کرده است.
وقتی 95 درصد نیاز آبی استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و میزان استفاده از منابع تجدیدپذیر به مرز 100 درصد رسیده است، برنامه‌ریزی توسعه دیگر نمی‌تواند جدا از ظرفیت آبی مناطق انجام شود. افزایش بارندگی یک سال ممکن است بخشی از روان‌آب‌ها و منابع سطحی را تقویت کند، اما کسری انباشته آبخوان‌ها را یک‌شبه جبران نخواهد کرد.
اصلاح الگوی کشت، افزایش بهره‌وری آب، استفاده از پساب و آب‌های غیرمتعارف، بازچرخانی آب در صنعت و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز، مجموعه اقداماتی است که آینده منابع آب استان به اجرای آنها وابسته شده است. اعداد منتشرشده از سوی متولیان آب یک هشدار روشن دارند؛ مسئله خراسان جنوبی دیگر تنها «کمبود بارندگی» نیست.
530 میلیون مترمکعب برداشت در برابر ظرفیت 346 میلیون مترمکعبی، یعنی حساب دخل‌وخرج آب استان نمی‌خواند؛ حسابی که اگر امروز متعادل نشود، بدهی آن به نسل‌های آینده منتقل خواهد شد.