مین‌های دریایی در تنگه هرمز؛ سلاحی کم‌هزینه با پیامد‌های راهبردی

روابط عمومی نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بامداد امروز در اطلاعیه‌ای اعلام کرد یک فروند نفتکش متخلف که قصد خروج از تنگه هرمز را داشت، پس از خاموش‌کردن سامانه‌های موقعیت‌یاب و ناوبری و تلاش برای عبور از مسیر غیرمجاز جنوبی این تنگه، با مین دریایی برخورد کرد و دچار انفجار و آتش‌سوزی در موتورخانه شد. سپاه در این اطلاعیه تأکید کرد با شناور‌هایی که سامانه‌های ناوبری و شناسایی خود را در محدوده تنگه هرمز و خلیج فارس خاموش کنند، با شدت و قاطعیت برخورد خواهد شد.

متن این اطلاعیه به شرح زیر است: یک فروند نفتکش متخلف با اصابت به یک مین دریایی در محدوده جنوب تنگه هرمز دچار انفجار و آتش سوزی در موتورخانه گردید. این کشتی که قصد خروج از تنگه هرمز را داشت تمامی سامانه‌های موقعیت یاب و ناوبری خود را از مبداء حرکت خاموش کرده و بدون توجه به مقررات تنگه هرمز در تلاش برای عبور از مسیر غیر مجاز جنوبی تنگه، دچار این سانحه گردید.

نیروی دریایی سپاه اعلام می‌کند: در صورتی که کشتی‌های متردد در محدوده تنگه هرمز و خلیج فارس سامانه‌های ناوبری و شناسایی خود را خاموش کنند، با آنها به شدت و قاطعیت برخورد خواهد شد. این اطلاعیه در شرایطی منتشر شده است که در روز‌های گذشته نیز گزارش‌هایی درباره برخورد نفتکش‌ها و شناور‌های تجاری با مین دریایی در محدوده تنگه هرمز منتشر شده بود.

نیروی دریایی سپاه در اطلاعیه‌های پیشین خود از انفجار و آتش‌سوزی نفتکش‌هایی خبر داده بود که، مقررات اعلام‌شده برای تردد در این آبراه را رعایت نکرده بودند. اهمیت این اخبار تنها به خسارت واردشده به یک یا چند شناور محدود نمی‌شود.

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انتقال انرژی در جهان است و هر تحول امنیتی در آن، علاوه بر ابعاد نظامی، می‌تواند بر محاسبات شرکت‌های کشتیرانی، هزینه بیمه، قیمت حمل‌ونقل و امنیت زنجیره تأمین انرژی اثر بگذارد. در چنین شرایطی، مین دریایی بار دیگر به‌عنوان یکی از ابزار‌های اثرگذار جنگ دریایی مطرح شده است؛ سلاحی که ممکن است در مقایسه با موشک‌های ضدکشتی یا شناور‌های رزمی، کمتر به چشم بیاید، اما قابلیت ایجاد محدودیت عملیاتی و تحمیل هزینه‌های سنگین به طرف مقابل را دارد.

البته باید میان آنچه در اطلاعیه رسمی سپاه درباره حوادث اخیر اعلام شده و آنچه درباره نوع، تعداد و مشخصات فنی مین‌های به‌کاررفته مطرح می‌شود، تفاوت قائل شد. در اطلاعیه اخیر، نوع دقیق مین و مشخصات فنی آن اعلام نشده است؛ بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت نفتکش مورد اشاره با کدام مدل برخورد کرده است.

مین دریایی یک سلاح انفجاری است که در آب یا زیر سطح آن قرار می‌گیرد و برای آسیب‌زدن به شناور‌های سطحی یا زیردریایی‌ها، یا محدودکردن دسترسی آنها به یک منطقه دریایی به کار می‌رود. برخلاف موشک ضدکشتی که برای اصابت به هدف شلیک می‌شود، مین می‌تواند بدون حضور مستقیم نیرو در محل، در وضعیت انتظار باقی بماند و با تحقق شرایط مشخص فعال شود.

همین ویژگی، مین را به ابزاری متفاوت در جنگ دریایی تبدیل می‌کند. یک شناور نظامی برای مقابله با تهدید موشکی معمولاً می‌تواند از سامانه‌های هشدار، جنگ الکترونیک و دفاع نزدیک استفاده کند؛ اما مقابله با مین به شناسایی و بررسی محیط زیر آب نیاز دارد؛ کاری که به تجهیزات تخصصی، زمان و عملیات پرخطر احتیاج دارد.

از سوی دیگر، تهدید مین صرفاً به زمان انفجار محدود نمی‌شود. حتی احتمال وجود مین در یک مسیر کشتیرانی می‌تواند شرکت‌های حمل‌ونقل را به تغییر مسیر، توقف حرکت یا مطالبه پوشش بیمه‌ای گران‌تر وادار کند.

به همین دلیل، اثر راهبردی این سلاح گاهی فراتر از خسارت مستقیم به شناور است. مین‌های دریایی را می‌توان از دو منظر اصلی دسته‌بندی کرد: نخست، محل قرارگیری آنها در آب و دوم، سازوکاری که باعث فعال‌شدن و انفجارشان می‌شود.

این دو دسته‌بندی مستقل از یکدیگرند؛ به این معنا که یک مین کف‌خواب، برای مثال، می‌تواند از حسگر‌های مغناطیسی یا صوتی استفاده کند. ۱.

مین تماسی این نوع از قدیمی‌ترین گونه‌های مین دریایی است و با تماس فیزیکی شناور با بدنه مین یا اجزای حساس آن فعال می‌شود. مین‌های تماسی معمولاً با یک مهار به بستر دریا متصل می‌شوند و در عمقی مشخص قرار می‌گیرند.

با وجود قدمت این فناوری، اصل عملکرد آن همچنان قابل استفاده است؛ زیرا برای تهدید شناور به سامانه‌های پیچیده شناسایی نیاز ندارد. ۲.

مین مهارشده این مین با کابل یا زنجیر به وزنه‌ای در کف دریا متصل است و در عمق مشخصی از آب قرار می‌گیرد. مین مهارشده از نظر محل استقرار شناخته می‌شود و لزوماً به معنای تماسی‌بودن آن نیست؛ سازوکار انفجارش می‌تواند تماسی یا مبتنی بر حسگر باشد.

این خانواده برای ایجاد تهدید در ستون آب، از جمله علیه شناور‌های سطحی و در برخی طراحی‌ها زیردریایی‌ها، کاربرد دارد. ۳.

مین کف‌خواب این مین روی بستر دریا قرار می‌گیرد و معمولاً برای شناسایی حضور شناور از حسگر‌های غیرتماسی بهره می‌برد. در این حالت، کشتی لزوماً نباید با مین برخورد کند؛ عبور آن از محدوده اثر حسگر‌ها می‌تواند باعث فعال‌شدن سلاح شود.

مین‌های کف‌خواب در آب‌های کم‌عمق اهمیت ویژه‌ای دارند و به دلیل قرارگرفتن روی بستر دریا، ممکن است شناسایی آنها دشوار باشد. ۴.

مین شناور یا سرگردان این نوع به نقطه‌ای ثابت مهار نشده و با جریان آب حرکت می‌کند. جابه‌جایی پیش‌بینی‌ناپذیر آن می‌تواند تهدیدی برای مسیر‌های کشتیرانی ایجاد کند و خطر آن به منطقه‌ای که ابتدا در آن قرار گرفته، محدود نمی‌ماند.

مین‌های شناور سرگردان از نظر حقوق بین‌الملل نیز موضوع مقررات ویژه‌ای هستند و نباید آنها را با مین‌های مهارشده یا کف‌خواب یکسان دانست. تحول مهم در فناوری مین دریایی، گذار از سازوکار‌های ساده تماسی به سامانه‌هایی است که آثار فیزیکی حضور یک شناور را تشخیص می‌دهند.

در این دسته، مین با استفاده از یک یا چند حسگر، تغییرات محیطی ناشی از عبور کشتی را بررسی می‌کند. مین مغناطیسی بدنه فلزی و تجهیزات الکتریکی شناور می‌توانند میدان مغناطیسی محیط را تغییر دهند.

مین مغناطیسی این تغییرات را تشخیص می‌دهد و در صورت تحقق شرایط تعریف‌شده، فعال می‌شود. در این روش، تماس مستقیم کشتی با مین ضروری نیست.

مین صوتی هر شناور هنگام حرکت، به‌ویژه از طریق موتور و پروانه، صدا و ارتعاش تولید می‌کند. حسگر صوتی می‌تواند این آثار را تشخیص دهد.

سامانه‌های پیشرفته‌تر ممکن است از ترکیب چند نشانه برای تمایز میان الگو‌های مختلف صوتی استفاده کنند. مین فشاری عبور بدنه یک شناور بزرگ از آب، تغییرات فشاری ایجاد می‌کند.

مین فشاری این تغییرات را تشخیص می‌دهد و می‌تواند براساس الگوی تعیین‌شده واکنش نشان دهد. مین چندحسگری در این خانواده، چند نوع حسگر در کنار یکدیگر به کار گرفته می‌شوند.

ترکیب نشانه‌های مغناطیسی، صوتی یا فشاری می‌تواند امکان تشخیص دقیق‌تر حضور شناور را فراهم کند و مقابله با مین را پیچیده‌تر سازد. البته عنوان «هوشمند» به معنای برخورداری از هوش مصنوعی به مفهوم رایج امروزی نیست.

در بسیاری از این تسلیحات، منظور از هوشمندی، استفاده از مدار‌های الکترونیکی، حسگر‌های ترکیبی و منطق برنامه‌ریزی‌شده برای تشخیص شرایط فعال‌شدن است. اهمیت مین دریایی در تنگه هرمز را باید در پیوند سه عامل جغرافیا، اقتصاد انرژی و ملاحظات نظامی بررسی کرد.

نخست؛ جغرافیای محدود و حساس. تنگه هرمز یک آبراه راهبردی است که مسیر‌های عبور شناور‌های تجاری و نفتکش‌ها در آن اهمیت ویژه‌ای دارد.

در چنین محیطی، هرگونه تهدید زیرسطحی می‌تواند برنامه‌ریزی حرکت کشتی‌ها را دشوار کند و بر ارزیابی ایمنی مسیر اثر بگذارد. دوم؛ هزینه اقتصادی فراتر از خسارت مستقیم.

برخورد یک شناور با مین ممکن است به آسیب بدنه، آتش‌سوزی، توقف حرکت یا حتی غرق‌شدن منجر شود. اما حتی بدون وقوع حادثه تازه، افزایش احتمال تهدید می‌تواند شرکت‌های بیمه و کشتیرانی را به بازنگری در ارزیابی ریسک وادار کند.

در نتیجه، اثر اقتصادی مین به خسارت مستقیم محدود نمی‌ماند. سوم؛ دشواری پاک‌سازی و بازگرداندن اطمینان.

شناسایی و خنثی‌سازی مین‌ها به تجهیزات تخصصی، شناور‌های مقابله با مین، سامانه‌های سونار و در مواردی ابزار‌های بدون سرنشین نیاز دارد. پاک‌سازی یک منطقه نیز لزوماً به معنای اطمینان کامل از نبود هرگونه تهدید در تمام مسیر‌های پیرامونی نیست.

به همین دلیل، عملیات مقابله با مین می‌تواند زمان‌بر و پرهزینه باشد. از منظر نظامی، ارزش مین صرفاً در قدرت انفجاری آن خلاصه نمی‌شود.

این سلاح می‌تواند طرف مقابل را به اختصاص منابع بیشتر برای شناسایی، حفاظت از شناورها، پاک‌سازی مسیر‌ها و تأمین امنیت کشتیرانی وادار کند. حتی احتمال وجود مین نیز ممکن است در تصمیم‌گیری فرماندهان و شرکت‌های تجاری اثرگذار باشد.

از این منظر، مین دریایی را می‌توان بخشی از مجموعه ابزار‌های جنگ نامتقارن در محیط دریایی دانست؛ ابزار‌هایی که با هدف افزایش هزینه حضور و عملیات طرف مقابل، ایجاد محدودیت در آزادی عمل و تغییر محاسبات ریسک به کار می‌روند. این ویژگی به‌خصوص در آبراه‌های راهبردی که تردد تجاری در آنها متراکم است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

منبع: مهر