زنگ خطر بونجی برای بوشهر؛ درسِ همسایه در آینه زیرساخت
افزایش اتکای استان بوشهر به تأسیسات آب‌شیرین‌کن و سهم بیش از ۲۵ درصدی دریا در تأمین آب شرب مردم، لزوم توجه هم‌زمان به توسعه زیرساخت‌های انتقال و پایداری شبکه برق را برجسته کرده است.
با این حال، در هیاهوی افتتاح فازهای مختلف آب‌شیرین‌کن‌ها، یک واقعیت مهندسی و زیرساختی در حاشیه مانده است؛ تولید آب تنها نیمی از راه است و نیمه دیگر، در گروِ تاب‌آوری زنجیره‌ای از خطوط انتقال، مخازن و پایداری شبکه برق است. آب شرب بوشهر آرام‌آرام دارد از دریا سرچشمه می‌گیرد.
تا چند سال پیش، اتکا به آب‌شیرین‌کن‌ها در محاسبات منابع آبی استان، سهم چندانی نداشت، اما امروز به نقطه‌ای رسیده‌ایم که بیش از ۲۵ درصد آب مصرفی مردم، محصول تأسیسات کنار ساحل است. سیاست‌گذاران بخش آب استان نیز مسیر اتکا به دریا را با جدیت بیشتری طی می‌کنند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب بوشهر از برنامه‌ای برای افزودن ۴۵ هزار مترمکعب در روز به ظرفیت آب‌شیرین‌کن‌ها تا پایان سال ۱۴۰۵ خبر داده است. در این میان، پروژه آب‌شیرین‌کن شهید رئیسعلی دلواری در مجاورت نیروگاه اتمی بوشهر، با ظرفیت پایه ۱۰۰ هزار مترمکعب در روز و قابلیت ارتقا تا ۱۵۰ هزار مترمکعب، به عنوان شاه‌کلید این تغییر استراتژی خودنمایی می‌کند.
جغرافیای پروژه‌ها و کلنگ‌های جدید آب‌شیرین‌کن‌ها در بوشهر دیگر فقط چند سازه پراکنده در نوار ساحلی نیستند. نگاهی به نقشه پروژه‌های در حال بهره‌برداری و اجرا، به‌روشنی نشان می‌دهد که کفه ترازوی تأمین آب، به نفع دریا سنگینی می‌کند.
در مرکز استان بوشهر، دو بازوی اصلی با ظرفیت‌های ۳۵ و ۴۰ هزار مترمکعب در روز مشغول پمپاژ آب به شبکه‌اند. در جنوب استان هم، کنگان با ۱۰ هزار مترمکعب، و شهرستان‌های جم، عسلویه و..
نیز هرکدام به سهم خود یا به مدار تولید پیوسته‌اند یا در آستانه بهره‌برداری قرار دارند. آب‌شیرین‌کن ۵ هزار مترمکعبی بنک نیز به این فهرست افزوده شده است.بوشهر بیش از هر زمان دیگری به تأسیسات کنار دریا گره خورده است.
شاید در مواجهه با اقلیم گرمسیری و کمبود منابع آب شیرین سطحی و زیرزمینی، چاره دیگری هم نبوده، اما هرچه ظرفیت تولید بالاتر می‌رود، پرسش‌ها درباره پایداری این شبکه جدی‌تر می‌شود. عسلویه و بنک؛ سازه هوشمند در برابر واقعیت زیرساخت هفدهم شهریور امسال، فاز اول آب‌شیرین‌کن عسلویه با ظرفیت ۵ هزار مترمکعب در روز افتتاح شد.
برای همین فاز اولیه، ۵۰۰ میلیارد تومان هزینه شده و برنامه آینده، دو برابر کردن این ظرفیت به ۱۰ هزار مترمکعب است. این مجموعه که با فناوری اسمز معکوس و سامانه پایش برخط تجهیز شده است، در گزارش‌های رسمی به عنوان «نخستین آب‌شیرین‌کن هوشمند کشور» معرفی شد.
عنوانی که آن را از همتایان سنتی‌اش متمایز می‌کند.در همین روز، آب‌شیرین‌کن بنک کنگان نیز با ظرفیت ۵ هزار مترمکعب به مدار پیوست. رقم سرمایه‌گذاری این دو پروژه در مجموع ۱۱۵۰ میلیارد تومان اعلام شده است.
اما ماجرای آب‌شیرین‌کن‌ها تنها به خرید فناوری و تولید آب ختم نمی‌شود. فناوری پیشرفته، پایش برخط، خطوط انتقال عظیم، ایستگاه‌های پمپاژ و مخازن ذخیره، حلقه‌های یک زنجیر به هم پیوسته‌اند.
هرچه سهم آب دریا در سبد مصرف استان بزرگ‌تر شود، اختلال در هرکدام از این حلقه‌ها، می‌تواند به کابوسی بزرگ برای کل شبکه تبدیل شود. نیمه پنهان تأمین آب؛ از تولید تا انتقال آب‌شیرین‌کن در نهایت یک کارخانه تولید آب است، اما آبی که در این کارخانه تولید می‌شود، تا زمانی که از مسیر خطوط انتقال نگذرد، در مخازن ذخیره انباشته نشود و سرانجام از شیر آب خانه‌ها نجوشد، معنایی جز «تأمین پایدار» ندارد.
برای استانی با پراکندگی جغرافیایی بوشهر، این نکته اهمیتی حیاتی دارد. اگر ظرفیت تولید بالا برود، اما خطوط انتقال، مخازن ذخیره، ایستگاه‌های پمپاژ و از همه مهم‌تر برق اضطراری همگام آن توسعه نیابند، تنها بخشی از مشکل حل شده است.
از این زاویه، ۴۵ هزار مترمکعب ظرفیت جدیدِ وعده‌داده‌شده تا پایان ۱۴۰۵ را نباید فقط یک هدف برای افزایش آب در دسترس دانست. باید دید این آب در چه نقطه‌ای تولید می‌شود، از کدام خط لوله به دست مصرف‌کننده نهایی می‌رسد و در صورت قطعی برق یا از کار افتادن یکی از تأسیسات، چه پشتوانه‌ای برای تداوم خدمات‌رسانی پیش‌بینی شده است.
زنگ خطر بونجی؛ آینه تمام‌نمای بوشهر برای درک عمق این آسیب‌پذیری، نیازی به پیش‌بینی سناریوهای پیچیده نیست. رخداد تلخی که تیر امسال برای آب‌شیرین‌کن «بونجی» در استان همسایه، هرمزگان، رخ داد، هشداری جدی برای بوشهر است.
حمله آمریکا به تأسیسات برق و پمپ‌های برداشت آب خام در بونجی، باعث توقف کامل فعالیت این مجموعه شد. اگرچه به گفته مسئولان صنعت آب، تعمیرات اضطراری انجام و ظرف ۲۴ ساعت مسیر دوباره باز شد، اما ماهیت این حادثه یک درس بزرگ برای تأسیسات مشابه داشت.
هرچه شبکه آب یک استان بیشتر به آب‌شیرین‌کن‌ها تکیه کند، تجهیزات فنی این تأسیسات به شاهرگ حیاتی امنیت آبی تبدیل می‌شوند. پمپ، برق، تابلوی کنترل، خط انتقال و مخزن، هیچ‌کدام از این‌ها دیگر تأسیسات فرعی مهندسی نیستند.
هرکدام از آن‌ها می‌توانند حلقه‌ای باشند که تداوم آب شرب یک شهر یا استان به آن گره خورده است. هرچه آب بیشتر شود، شبکه باید مقاوم‌تر شود بوشهر در تنگنای کمبود منابع آب شیرین، رشد مصرف و اقلیم گرمسیری، چاره‌ای جز یافتن پاسخ بحران آب در دل دریا ندارد.
فناوری شیرین‌سازی، از یک گزینه فرعی به انتخابی استراتژیک تبدیل شده است. اما آب‌شیرین‌کن به‌تنهایی نسخه نهایی و شفابخشِ حل بحران آب نیست.
مسئله بعدی، اقتصادِ آب و زیرساخت‌های پنهان است. تولید آب از دریا، تشنه‌ی انرژی پایدار، تجهیزات تخصصی و شبکه انتقال گسترده است.
هرچه ظرفیت تولید بالاتر برود، نیاز به برق بدون نوسان و نگهداری پیشگیرانه تجهیزات نیز مضاعف می‌شود. توسعه آب‌شیرین‌کن‌ها در بوشهر، تنها زمانی موفق خواهد بود که هم‌زمان با تقویت شبکه توزیع و ایجاد ظرفیت‌های پشتیبان پیش برود.
دریا نزدیک است، اما زنجیره انتقال طولانی نقشه آب بوشهر در حال بازطراحی است. امروز ۱۰۲ هزار مترمکعب از نیاز روزانه استان توسط دریا پاسخ داده می‌شود و پروژه‌های جدید، این سهم را بزرگ‌تر خواهند کرد.
اما آنچه در مانورهای افتتاحیه کمتر به آن پرداخته می‌شود، تاب‌آوری شبکه است. فناوری شیرین‌سازی برای بوشهر پدیده تازه‌ای نیست، اما مسئله اساسی این است که آیا شبکه آب استان هم‌زمان با رشد ظرفیت تولید، در برابر قطعی برق، استهلاک تجهیزات، اختلال در انتقال و توقف موقت تولید دوام می‌آورد؟!
دریا نزدیک است و سخاوتمند، اما رساندن آب آن به خانه مردم، به زنجیره‌ای طولانی و آسیب‌پذیر وابسته است. تأمین و آینده آب بوشهر بیش از هر زمان دیگری به دریا گره خواهد خورد، ولی امنیت آبی این استان را حجم آبی که تولید می‌شود به‌تنهایی تعیین نمی‌کند.
بلکه این دوام و تاب‌آوریِ زنجیره انتقال است که در روزهای سخت، حرف آخر را خواهد زد.
