تقویت مهارت‌های زندگی در راستای پیشگیری از اعتیاد در نوجوانان ضروری است

دکتر الهه محمدی روز سه‌شنبه در جریان این همایش تخصصی که با حضور مشاوران و مدرسان مدارس در کرمانشاه برگزار شد، با اشاره به اینکه نوجوانی مرحله‌ای بسیار حیاتی و پرمخاطره میان کودکی و بزرگسالی است، اظهار کرد: تغییرات عمیق این دوران شامل دگرگونی‌های جسمی، شناختی، هیجانی، اجتماعی و هویتی است که می‌تواند هم‌زمان فرصتی ارزشمند یا تهدیدی جدی برای فرد و جامعه محسوب شود. این روان‌پزشک با تفکیک ابعاد مختلف رشد در سنین نوجوانی افزود: تغییرات جسمی شامل رشد قد و وزن و بروز تمایلات جدید است که می‌تواند به تقویت یا تضعیف اعتمادبه‌نفس نوجوان بیانجامد.

در حوزه شناختی نیز تفکر نوجوان از سطح ملموس به سمت تفکر انتزاعی و پیچیده حرکت می‌کند. وی با اشاره به نوسانات خلقی و هیجانی نوجوانان و افزایش حساسیت نسبت به تذکر اطرافیان گفت: در بُعد اجتماعی، وابستگی فرد از خانواده به سمت همسالان منتقل می‌شود که این امر گاهی زمینه بروز چالش و اختلاف میان والدین و نوجوان را فراهم می‌کند.

محمدی همچنین به شکل‌گیری هویت فردی، اجتماعی و جنسی و تعارض میان خواسته‌های نوجوان با انتظارات خانواده و جامعه اشاره کرد و آن را بحران‌های طبیعی این دوران دانست که نیاز به مدیریت صحیح دارد. رازهای پنهان مغز نوجوان؛ هیجان پیشتاز و منطق در حال رشد محمدی با تأکید بر ارتباط مستقیم مشکلات این دوران با فرآیند رشد مغز توضیح داد: مغز نوجوان در حال رشد و نیازمند ترمیم است؛ اما این رشد به‌صورت نامتقارن انجام می‌شود.

سیستم لیمبیک و هیجانی مغز با سرعت بیشتری رشد می‌کند، در حالی که قشر پیش‌پیشانی (پرفرونتال) که مسئولیت برنامه‌ریزی، مدیریت زمان، کنترل تکانه و ارزیابی پیامدهای رفتار را بر عهده دارد، با سرعت کمتری تکامل می‌یابد و رشد آن ممکن است تا اواسط دهه سوم زندگی (۲۴ تا ۲۸ سالگی) ادامه داشته باشد. وی تاکید کرد: همین نامتقارنی باعث می‌شود نوجوان به پاداش فوری، هیجان آنی و تجربیات پرخطر تمایل بیشتری داشته باشد و بدون سنجش عواقب، تصمیمات تکانشی اتخاذ کند.

نقش کلیدی گروه همسالان و فشارهای مستقیم و غیرمستقیم این درمانگر اعتیاد با بیان اینکه گروه همسالان نقش تعیین‌کننده‌ای در گرایش به رفتارهای پرخطر دارند، یادآور شد: این تأثیرپذیری به شکل‌های مختلفی چون «فشار مستقیم» (تعارف مستقیم مواد از سوی دوست)، «فشار غیرمستقیم» (نیاز به همرنگ شدن با جماعت و هراس از طرد شدن) و «عادی‌سازی مصرف» (جایی که مصرف برخی مواد نظیر گل، الکل یا سیگار در جمع همسالان جرم‌انگاری یا غیرمعمول تلقی نمی‌شود) بروز می‌کند. محمدی با تأکید بر اینکه هدف نباید قطع ارتباط نوجوان با دوستانش باشد، افزود: رویکرد درست، تقویت مهارت‌های انتخاب آگاهانه، تقویت روابط سالم و توانمندسازی نوجوان در برابر فشارهای همسالان است.

عوامل خطر و محافظت‌کننده در گرایش به مواد مخدر این روانشاس با تأکید بر اینکه اعتیاد معلولی تک‌عاملی نیست، گفت: مجموعه‌ای از عوامل فردی (ضعف در تنظیم هیجان، استرس و خوددرمانی)، خانوادگی (تعارضات مزمن والدین، نظارت ناکافی و الگوی مصرف در خانواده) و اجتماعی (دسترس‌پذیری آسان به مواد و عادی‌سازی مصرف) در بروز این پدیده نقش دارند. وی در مقابل، ایجاد روابط امن، صمیمی و توأم با نظارت از سوی والدین، ارتقای مهارت حل مساله، خودتنظیمی، تصمیم‌گیری و تعلق خاطر به محیط‌های آموزشی و مشاوره را از مهم‌ترین عوامل محافظت‌کننده برشمرد.

علائم هشداردهنده؛ شناسایی زودهنگام خطر اعتیاد در مدارس محمدی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر اینکه هیچ‌یک از نشانه‌ها به‌خودی‌خود اختصاص به مصرف مواد ندارد، مهم‌ترین علائم هشداردهنده در دانش‌آموزان را افت تحصیلی ناگهانی( افت شدید نمرات و کاهش مشارکت در فعالیت‌های مدرسه)، تغییرات رفتاری مانند پنهان‌کاری، دروغ‌گویی، تحریک‌پذیری شدید، نوسانات خلقی بالا و انزواگزینی برشمرد. وی همچنین به تغییرات جسمانی مانند تغییرات غیرقابل‌توجیه در الگوهای خواب و اشتها، ظاهر ژولیده، کبودی دور چشم و تغییرات مردمک چشم و تغییرات اجتماعی فاصله گرفتن ناگهانی از حامیان سنتی و دوستان سالم اشاره کرد.

وی در پایان گفت: شناخت دقیق این نشانه‌ها توسط مشاوران مدارس، گامی حیاتی در جهت مداخله به‌موقع و نجات نوجوانان از ورود به ورطه خطرناک اعتیاد است.