روایت تازه ملایر از هنر منبت؛ این‌بار با مغارهای ظریف
هنرمندان ملایری شاخه ظریف‌تری از هنر منبت به نام منبت ریز یا سوزنی را دنبال می‌کنند تا آن را در کنار مبلمان منبت درشت به هویتی مستقل برسانند.
چوب، پیش از آنکه به دست هنرمند برسد، چیزی جز تکه‌ای خام از طبیعت نیست؛ اما وقتی مغار روی آن می‌نشیند، هر ضربه بخشی از پیکره خام چوب را کنار می‌زند تا نقش، آرام‌آرام خودش را نشان دهد. در منبت، شاید راز کار همین باشد؛ اینکه هنرمند چیزی به چوب اضافه نمی‌کند، بلکه آنچه را در دل چوب پنهان است، آشکار می‌کند.
در کارگاه کوچک فائزه امیری، این آشکار شدن اما شکل دیگری دارد؛ گل‌ها ریزترند، خطوط ظریف‌تر و مغارها کوچک‌تر. اینجا دیگر خبری از نقش‌های درشت و پرحجم مبلمان نیست؛ جعبه‌های جواهرات، ست‌های رومیزی، جاقلمی، دسته‌کلید و قطعات چوبی کوچک، میدان هنرنمایی دست‌هایی هستند که باید با دقتی چند برابر، چوب را بتراشند.
ملایر سال‌هاست با عنوان «شهر جهانی مبلمان منبت» شناخته می‌شود؛ این شهر در سال ۱۳۹۶ عنوان شهر ملی منبت و در سال ۱۳۹۸ عنوان شهر جهانی مبلمان منبت را به دست آورد. اما در کنار منبت گل‌درشت که بخش شناخته‌شده‌تر هنر این شهر است، شاخه ظریف‌تری از این هنر در میان برخی بانوان هنرمند در حال شکل‌گیری است؛ منبت ریز یا سوزنی.
هنری که حالا برخی هنرمندان ملایری می‌خواهند آن را از سایه منبت درشت بیرون بیاورند و برایش هویتی مستقل در شهر جهانی مبلمان منبت بسازند. فائزه امیری، هنرمند منبت ریز ملایری، داستان ورودش به این هنر را از سال ۱۳۹۶ روایت می‌کند؛ سال‌هایی که صنعت مبلمان ملایر در مسیر توسعه و تثبیت جایگاه ملی و جهانی خود قرار داشت.
او که دارای مدرک کارشناسی ارشد زبان انگلیسی است، می‌گوید علاقه‌اش به منبت زمانی شکل گرفت که از طریق یکی از دوستانش با این هنر آشنا شد. او می گوید: از سال ۹۶ که مبلمان در ملایر کم‌کم پیشرفت بیشتری کرد و بحث ثبت برند ملی و جهانی مطرح شد، با هنر منبت ریز آشنا شدم.
البته برای یادگیری، کار را از منبت درشت شروع کردیم. امیری بعدها با برگزاری دوره‌های آموزشی توسط اداره میراث فرهنگی و حضور استادانی از استان فارس، آموزش منبت ریز را به شکل جدی‌تر دنبال کرد.
دو دوره فشرده برگزار شد و از اواخر سال ۱۳۹۸ نیز آموزش‌های مجازی را از استادان این حوزه در فارس ادامه داد. آباده در استان فارس از جمله شهرهایی است که سابقه و جایگاه ویژه‌ای در هنر منبت دارد و در سال ۱۳۹۷ عنوان شهر جهانی منبت را به دست آورد.
امیری می‌گوید علاقه‌اش به این هنر به مرور از علاقه‌اش به رشته دانشگاهی‌اش بیشتر شده است: علاقه‌مندتر از زبان به این رشته هستم. قبل از این چند هنر را دنبال کرده بودم، اما از دیدن یک بیس خام چوب لذت می‌برم.
شاید همین علاقه بود که او را از یادگیری صرف عبور داد و به آموزش و تولید رساند؛ به‌طوری که در سال‌های بعد، هر تابستان حدود ۱۰ هنرجو را آموزش داده و در مجموع نزدیک به ۴۰ نفر را با این هنر آشنا کرده است. او البته معتقد است آموزش منبت ریز برای کودکان کم‌سن‌وسال مناسب نیست و می گوید: مغارها شبیه چاقو هستند و کمی خطرناک‌اند.
بهتر است آموزش این هنر از حدود ۱۴ یا ۱۵ سالگی شروع شود. هنری که باید آهسته پیش برود در عکس‌های کارگاه امیری، آنچه بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، تفاوت اندازه و ظرافت نقش‌هاست؛ جعبه‌های چوبی کوچک، قطعات منبت‌کاری‌شده و آثاری که به جای نمایش حجم زیاد، روی ظرافت خطوط و جزئیات تمرکز دارند.
اما به گفته این هنرمند، همین ظرافت گاهی با شتاب برخی هنرجویان و تولیدکنندگان در تضاد قرار می‌گیرد. امیری ادامه می دهد: بعضی از کارآموزان صبور نیستند.
عجله دارند که یک کار سطحی‌تر ارائه دهند و سریع‌تر به پول برسند؛ در حالی که این چوب تاریخ مصرف ندارد و می‌تواند مادام‌العمر باقی بماند. از نگاه او، منبت ریز نباید صرفاً به یک محصول بازاری تبدیل شود.
به گفته امیری این هنری است که نباید فقط به بازاری بودن کار فکر کرد. وقتی یک جعبه را سطحی کار می‌کنیم و با قیمت پایین می‌فروشیم، هم ارزش کار پایین می‌آید و هم راندمان هنرمند.
این شاید یکی از چالش‌های کمتر دیده‌شده صنایع دستی باشد؛ جایی که هنرمند از یک طرف برای ماندن در بازار به فروش نیاز دارد و از سوی دیگر، برای حفظ اصالت هنر باید در برابر تولید سریع و کم‌کیفیت مقاومت کند. منبت ریز از نگاه امیری، چیزی جدا از ریشه منبت ملایر نیست؛ بلکه می‌تواند ادامه همان هنر در مقیاسی ظریف‌تر باشد.
او می گوید: منبت ریز زیرمجموعه منبت درشت است. ما با مغارهای درشت کار کرده‌ایم و طرح‌های درشت را درآورده‌ایم و می‌توانیم همان کار را در قالب کوچک‌تر ارائه کنیم.
محصولات او بیشتر شامل جعبه‌های جواهرات در اندازه‌های مختلف است، اما در کنار آن، ست‌های رومیزی، دسته‌کلید، خودکار و پایه خودکار نیز به صورت سفارشی ساخته شده است. او در کنار منبت، معرق را نیز به کار خود اضافه کرده و تلاش کرده بخشی از طرح‌هایش را با استفاده از چوب‌های طبیعی و رنگ‌های طبیعی اجرا کند.
امیری می گوید: این هنر می تواند به برند ملایر تبدیل شود اما راه رسیدن به این برند، فقط ذوق هنری نمی‌خواهد؛ ابزار، مواد اولیه، بازار و حمایت هم لازم است. مغاری که باید از شیراز برسد یکی از مشکلات اصلی این هنرمند، تأمین مواد اولیه و ابزار تخصصی است.
امیری می گوید: مغارهای مورد استفاده برای منبت ریز را از خارج از ملایر تهیه می‌کند؛ چراکه ابزارسازان محلی بیشتر مغارهای مورد استفاده در منبت درشت را تولید می‌کنند. او ادامه می دهد: در ملایر کسی را نداریم که مغارهای مخصوص منبت ریز را برایمان بسازد.
مجبوریم مغار و حتی بعضی جعبه‌ها را از استان فارس تهیه کنیم. آنجا چون تخصصی کار می‌کنند، آماده دارند؛ اما هزینه کرایه بار هم به ما اضافه می‌شود.
او برای توسعه کار خود به تجهیزات دیگری نیز نیاز دارد و می‌گوید برای اجرای بخش‌هایی از معرق، به اره مویی برقی نیاز دارد. به گفته او، اگر حمایت و تسهیلات برای تهیه این وسایل باشد، می‌توانند کار را بهتر و سریع‌تر انجام دهند.
از یک جعبه خاص تا مهر اصالت ملی یکی از مهم‌ترین اتفاقات مسیر حرفه‌ای امیری، دریافت مهر اصالت ملی صنایع دستی در رشته منبت ریز است. او سه سال پیش جعبه‌ای با طراحی خاص ساخت؛ اثری که به گفته خودش شباهتی به تابوت‌های یهودی داشت و تصمیم گرفت همان اثر را با منبت ریز اجرا و برای دریافت مهر اصالت ملی ارسال کند.
اما دریافت این نشان، شرایط خاص خود را داشت. او می گوید: همه مواد اولیه اثری که ارائه می شود، باید طبیعی بوده و قابلیت بازگشت به طبیعت را داشته باشد.
این تلاش در سال ۱۴۰۲ به نتیجه رسید و نام فائزه امیری در میان هنرمندان ملایری قرار گرفت که موفق به دریافت مهر اصالت ملی صنایع دستی شدند. حالا آثار امیری تنها در کارگاه کوچک خانگی او ساخته نمی‌شوند؛ بخشی از تولیداتش در غرفه‌ای در خانه لطفعلیان به نمایش گذاشته می‌شود؛ فضایی که اداره میراث فرهنگی در اختیار هنرمندان قرار داده است.
او همچنین به همراه چند هنرمند دیگر، راه‌اندازی یک «خانه هنر» را دنبال کرده؛ فضایی که قرار است علاوه بر نمایش و عرضه صنایع دستی، کارکرد کارگاهی و ورکشاپ نیز داشته باشد. در فضای کارگاه، محصول نهایی حاصل ساعت‌ها کار دستان هنرمندانی اصیل است؛ از ابتدا تا انتهای فرآیند، دست هنرمند نقش اصلی را دارد.
دولت یک قدم بیاید، هنرمندان صد قدم جلو می‌آیند با وجود همه این ظرفیت‌ها، امیری مشکل اصلی خود را نه یادگیری و نه حتی تولید، بلکه بازاریابی و فروش می‌داند. او می گوید: کار منبت برای من سختی ندارد؛ تنها سختی، بازاریابی و فروش است.
در بازاریابی ضعیف عمل کرده‌ایم و نیاز است بیشتر تلاش کنیم. فروش آثار او بیشتر از طریق سفارش‌های شخصی، حضور در نمایشگاه‌های صنایع دستی و سفارش برخی ادارات انجام می‌شود.
اما او معتقد است حمایت از صنایع دستی نباید فقط به پرداخت تسهیلات محدود شود؛ بازار فروش و زیرساخت صادرات نیز باید ایجاد شود. به گفته امیری، مدیران حمایت می‌کنند، اما خیلی مؤثر نیست.
باید در زمینه تسهیلات، بازار فروش و زیرساخت‌های لازم برای صادرات فراهم شود. و در میان تمام درخواست‌هایش، این هنرمند یک مطالبه ساده اما مهم دارد: در جلساتی از مدیران خواستم برای هدیه دادن از صنایع دستی شهر خودمان استفاده کنیم تا از هنرمندان هم حمایت شود.
چرا از صنایع دستی خودمان برای هدیه دادن استفاده نمی‌کنید؟ او معتقد است اگر مدیران و دستگاه‌های دولتی بخشی از نیازهای اولیه این مسیر را فراهم کنند، هنرمندان می‌توانند بخش زیادی از راه را خودشان طی کنند و تاکید می کند: دولت یک قدم بیاید، هنرمندان صد قدم جلو می‌آیند.
اگر مدیران راه را نشان دهند، هنرمندان آن را ادامه می‌دهند. ملایر؛ فقط شهر منبت درشت نباشد در حالی که هفتمین جشنواره ملی مبلمان منبت ملایر نیز در شهری برگزار می‌شود که عنوان جهانی مبلمان منبت را یدک می‌کشد، امیری معتقد است هنوز جای منبت ریز در این رویدادها خالی است.
هفتمین جشنواره ملی مبل و منبت ملایر نیز در شهری برگزار شده که بر اساس اعلام مسئولان، بیش از ۳۰ هزار نفر به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در صنایع دستی آن اشتغال دارند. او می‌گوید: جای این هنر منبت ریز در هفتمین جشنواره ملی مبلمان منبت خالی است و نیاز دارد تلاش بیشتری در این حوزه انجام شود.
مسئله از نگاه او، فقط معرفی چند هنرمند نیست؛ بلکه تغییر تصویری است که مردم از منبت ملایر در ذهن دارند. او می گوید: خانم‌ها با این هنر آن‌قدر آشنا نشده‌اند.
وقتی از منبت حرف می‌زنیم، ذهن همه به سمت مغار درشت و منبت درشت می‌رود. در حالی که همین حالا در گوشه‌هایی از ملایر، هنرمندانی در حال تراشیدن گل‌های کوچک روی جعبه‌های چوبی هستند؛ آثاری که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما هر نقش آن حاصل ساعت‌ها تمرکز، صبر و حرکت دقیق مغار است.
امیری می‌خواهد این مسیر را ادامه دهد؛ حتی اگر تعداد هنرمندان این رشته هنوز زیاد نباشد و می گوید: این شهر پتانسیل دارد. دوست دارم بیشتر برای منبت ریز کار کنم؛ هم برای دل خودم و هم برای اینکه برای شهرم افتخارآفرین باشم.
او تاکید می کند: دوست دارم اسم ملایر را همان‌طور که به‌عنوان منبت درشت می‌شناسند، به‌عنوان منبت ریز هم بشناسند. او به ریشه خانوادگی خود در نجاری هم اشاره می‌کند؛ پدربزرگش نجار بوده و خودش این هنر را ادامه‌ای از همان ریشه می‌داند.
حالا در کارگاه کوچک خانه‌اش، میان چوب‌های خام، مغارها و جعبه‌های نیمه‌کاره، تلاش می‌کند شاخه‌ای ظریف‌تر از همان درخت قدیمی را پرورش دهد. منبت ریز؛ حلقه‌ای که هنوز در زنجیره منبت ملایر جا نیفتاده است ابراهیم جلیلی، رئیس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ملایر، منبت را در سه گروه کلی شامل منبت گل‌درشت، منبت گل‌ریز و منبت سوزنی تقسیم می‌کند و می‌گوید: آنچه در ملایر بیشتر شناخته شده، منبت گل‌درشت روی مبلمان است.
او درباره منبت ریز می‌گوید: منبت گل ریز ظرافت خاصی دارد. در سنوات گذشته استادی از آباده شیراز آمد و حدود ۱۰ نفر از بانوان در این دوره شرکت کردند و آموزش دیدند.
سال گذشته هم دوره پیشرفته را تشکیل دادیم و کم‌کم این هنر بین بانوان هنرمند ملایری جایگاه خود را پیدا می‌کند. به گفته جلیلی، حدود ۲۰ تا ۲۵ نفر از بانوان در ملایر به شکل فعال در حوزه منبت ریز فعالیت دارند و اداره میراث فرهنگی نیز از فعالان این حوزه از طریق صدور پروانه و پرداخت تسهیلات حمایت می‌کند.
سهم زنان در صنعتی که زمانی مردانه تصور می‌شد منبت ریز تنها یک شاخه هنری نیست؛ می‌تواند بخشی از مسیر حضور بیشتر زنان در زنجیره اقتصاد صنایع دستی ملایر باشد. یدالله کریمی، رئیس اتحادیه درودگران مبل و منبت ملایر، با اشاره به حضور گسترده زنان در صنعت مبلمان منبت می‌گوید: حدود یک‌هزار و ۲۰۰ زن بدسرپرست و بی‌سرپرست در رسته‌هایی همچون ورق طلا، کاوردوزی، رویه‌کوبی، فروش و حسابداری این صنعت فعالیت دارند.
او همچنین فعالیت بانوان در منبت‌کاری ریز را قابل توجه می‌داند و تأکید می‌کند که برخی از این هنرمندان موفق به دریافت مهر اصالت ملی شده‌اند. این ظرفیت در شهری که امروز بیش از ۱۲ هزار هنرمند صنایع دستی در ۲۱ رشته دارد و صنایع دستی یکی از پایه‌های مهم اشتغال آن محسوب می‌شود، می‌تواند جدی‌تر دیده شود.
