ماده نامرئی گوجه‌فرنگی که از کبد محافظت می‌کند

وبگاه سای‌تِک‌دِیلی در گزارشی آورده است: گوجه‌فرنگی علاوه بر رنگدانه قرمز معروف خود که لیکوپِن نام دارد، ماده بی‌رنگ دیگری به نام فیتوئن (Phytoene) را در خود جای داده است که ممکن است برای سلامت کبد به همان اندازه مهم باشد. پژوهشگران دانشگاه تافتس دریافتند که فیتوئن، یک ماده اولیه که گیاهان از آن برای ساخت لیکوپن و سایر رنگدانه‌های گیاهی (کاروتنوئیدها) استفاده می‌کنند، توانسته است بیماری کبد چرب را در موش‌ها به‌شدت کاهش دهد.

این پژوهش که در مجله تحقیقات در تغذیه مولکولی و علوم غذایی/ Molecular Nutrition & Food Research منتشر شده، بر روی بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال سوخت‌وساز متمرکز بوده است. بیماری کبد چرب؛ خاموش اما رو به گسترش بیماری کبد چرب زمانی آغاز می‌شود که چربی در داخل سلول‌های کبد جمع می‌شود.

این بیماری در مراحل اولیه ممکن است علائم چشمگیری نداشته باشد، اما تجمع مداوم چربی می‌تواند التهاب را تحریک کند، به بافت کبد آسیب برساند و در نهایت به سیروز کبدی منجر شود. رژیم غذایی تنها یکی از عوامل مؤثر در این بیماری است، اما مواد غذایی و ترکیبات مغذی که بر نحوه ذخیره‌سازی یا سوزاندن چربی در کبد تأثیر می‌گذارند، می‌توانند به پژوهشگران در شناسایی راهبردهای پیشگیرانه جدید کمک کنند.

گوجه‌فرنگی به دلیل اینکه مطالعات روی حیوانات بارها آن را با بهبود سلامت کبد مرتبط دانسته‌اند، توجه زیادی را به خود جلب کرده است. چرا لیکوپن به تنهایی کافی نبود؟

لیکوپن به دلیل اینکه به گوجه‌فرنگی رسیده رنگ قرمز می‌دهد و به‌عنوان یک آنتی‌اکسیدان عمل می‌کند، توجه زیادی را به خود جلب کرده است. با این حال، پودر گوجه‌فرنگی کامل در آزمایش‌های قبلی روی حیوانات، عملکرد بهتری نسبت به لیکوپنِ خالص داشته است؛ این موضوع نشان می‌دهد که مزایای گوجه‌فرنگی احتمالاً ناشی از همکاری چندین ترکیب با یکدیگر است.

فیتوئن به عنوان یک گزینه قانع‌کننده مطرح شد؛ زیرا گیاهان از آن به عنوان یک ماده اولیه برای ساخت لیکوپن و سایر رنگدانه‌های گیاهی استفاده می‌کنند. برخلاف این ترکیبات رنگارنگ، خود فیتوئن بی‌رنگ است.

نا یون لی (Na Youn Lee)، نویسنده اول این پژوهش می‌گوید: لیکوپن و فیتوئن هر دو در مقادیر چشمگیری در گوجه‌فرنگی و محصولات آن یافت می‌شوند؛ اما از تحقیقات قبلی می‌دانیم که فیتوئن در واقع راحت‌تر توسط بدن جذب می‌شود. برای آزمایش تأثیرات آن، پژوهشگران به مدت شش ماه به موش‌ها رژیم غذایی غنی از کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده دادند.

این رژیم برای الگوبرداری از الگوهای غذایی مرتبط با بیماری کبد چرب در انسان طراحی شده بود. نیمی از موش‌ها همچنین فیتوئن را با دُوزی دریافت کردند که معادل مصرف روزانه سه تا چهار گوجه‌فرنگی متوسطِ خام یا ۱۰۰ گرم رب گوجه‌فرنگی توسط یک انسان است.

کمک فیتوئن به کبد در سوزاندن چربی گروه پژوهشی، سلامت کبد، سوخت‌وساز و باکتری‌های روده را در موش‌هایی که فیتوئن دریافت کرده بودند و آن‌هایی که دریافت نکرده بودند، بررسی کردند. موش‌هایی که فیتوئن دریافت کرده بودند، با وجود خوردن همان غذای ناسالم، به میزانِ بسیار کمتری دچار بیماری کبد چرب شدند.

بررسی باکتری‌های روده نیز نتوانست توضیحی برای این محافظت پیدا کند در عوض، فیتوئن چندین پروتئین را فعال کرد که سوخت‌وساز کبد را کنترل می‌کنند. به نظر می‌رسد این فعالیت، کبد را به سمت سوزاندن چربیِ اضافی به عنوان منبع انرژی سوق داده است، نه اینکه اجازه دهد چربی در داخل سلول‌ها جمع شود.

آزمایش همچنین سرنخ غیرمنتظره‌ای ارائه داد: موش‌هایی که دو آنزیم پردازش‌کننده کاروتنوئید را نداشتند، مقادیر بسیار بیشتری فیتوئن را در خود جمع کردند، اما از همان محافظت کبدی برخوردار نشدند. این نتیجه نشان می‌دهد که فیتوئن ممکن است برای مفیدشدن، نیاز به تجزیه‌شدن به مواد کوچک‌تری داشته باشد.

تأثیر ژن‌ها و جنسیت بر مزایای گوجه‌فرنگی افراد ممکن است در آنزیم‌هایی که فیتوئن را پردازش می‌کنند، تفاوت‌های ژنتیکی داشته باشند. شناسایی مواد محافظتی حاصل از تجزیه فیتوئن، می‌تواند نشان دهد که چرا برخی افراد ممکن است به یک میزان یکسان از فیتوئن موجود در غذا، پاسخ متفاوتی بدهند.

جنسیت نیز ممکن است مهم باشد. موش‌های ماده در مقایسه با موش‌های نر، فیتوئن بیشتری را در کبد خود جمع کردند که نشان‌دهنده تفاوت‌های احتمالی در جذب یا سوخت‌وساز است.

پژوهشگران هنوز نمی‌دانند که آیا این تفاوت، قدرت محافظتی این ترکیب را تغییر می‌دهد یا خیر. شیانگ‌دونگ وانگ (Xiang-Dong Wang)، نویسنده ارشد این پژوهش، می‌گوید: یافته‌های ما پیامدهای گسترده‌ای دارند، زیرا فیتوئن نه تنها در گوجه‌فرنگی‌های زرد، نارنجی و قرمز فراوان است، بلکه در بسیاری از میوه‌ها و سبزیجات رایج از جمله هویج، فلفل قرمز، گریپ‌فروت صورتی، هندوانه و زردآلو نیز وجود دارد.

وی می‌افزاید: اگر تحقیقات بیشتر یافته‌های ما را تأیید کند، تشویق مردم به خوردن میوه‌ها و سبزیجات غنی از فیتوئن می‌تواند یک راهبرد مفید برای کمک به پیشگیری از بیماری کبد چرب یا کاهش سرعت پیشرفت آن در افراد در معرض خطر باشد.