وضعیت خودکشی در کشور رو به کاهش است فعالیت ۱۴۸ مرکز سراج در سراسر کشور

دکتر محمدرضا شالبافان در کارگاه آموزشی تاب آوری و خودمراقبتی در شرایط بحران که امروز چهارشنبه ۱۸ شهریورماه به مناسبت روز جهانی پیشگیری از خودکشی ( ۱۰ سپتامبر برابر با ۱۹ شهریورماه روز جهانی پیشگیری از خودکشی است ) در ستاد وزارت بهداشت برگزار شد، افزود: خودکشی موضوعی مهم در همه جوامع است و در کشور ما نیز باید تلاش کنیم تا حد امکان از روش‌ها و ظرفیت هایی که برای پیشگیری از آن در اختیار داریم، استفاده کنیم. وی ادامه داد: در وزارت بهداشت همواره افتخار داریم که در راستای رسالت خود، رویکردی علمی داشته باشیم و راهکارها و سیاست‌های مبتنی بر دانش را دنبال کنیم. بر اساس آمار، وضعیت خودکشی در کشور در سال گذشته روند کاهشی داشته و امیدواریم با کمک همه بتوانیم شاهد حمایت بیشتر از مردم، ارتقای سلامت روانی اجتماعی جامعه و همچنین بهبود وضعیت بازماندگان ناشی از خودکشی، اعم از افرادی که در معرض خطر هستند و خانواده افرادی که از این آسیب متاثر شده اند، باشیم.

انتشار راهنمای بازنمایی مسئولانه اخبار خودکشی برای رسانه‌ها شالبافان با اشاره به اقدامات انجام شده برای ارتقای آگاهی رسانه‌ها درباره نحوه پوشش اخبار خودکشی گفت: در این مدت، مجموعه ای از محتواهای آموزشی در اختیار رسانه‌ها قرار گرفته است که از جمله آنها می‌توان به «راهنمای بازنمایی مسئولانه اخبار خودکشی در رسانه ها» اشاره کرد که در پاییز سال ۱۴۰۳ در اختیار رسانه‌ها قرار گرفت و درباره آن نیز اطلاع رسانی شد. وی ادامه داد: خوشبختانه شاهد هستیم که اصول کلی این راهنما نسبت به گذشته، روز به روز بیشتر از سوی رسانه‌ها، حداقل رسانه‌های رسمی، رعایت می‌شود. نقش رسانه‌ها در اینکه افکار خودکشی در جامعه افزایش پیدا کند یا برعکس، افرادی که در معرض خطر هستند احساس حمایت کنند، بسیار مهم است و در سراسر دنیا نیز به این موضوع توجه می‌شود.

مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت تاکید کرد: نباید موضوع خودکشی را به یک یا دو عامل خلاصه کرد. خودکشی موضوعی پیچیده است و در همه جوامع هم وجود دارد. ۱۴۸ مرکز سراج در سراسر کشور خدمات رایگان ارائه می‌کنند شالبافان با اشاره به اقدامات انجام شده برای افزایش دسترسی مردم به خدمات سلامت روان اظهار کرد: تلاش کرده ایم در طول این مدت دسترسی به خدمات را افزایش دهیم.

افزایش دسترسی به خدمات یکی از مهمترین اقداماتی است که در نظام حکمرانی برای پیشگیری از خودکشی باید انجام شود و می‌تواند در لحظات آخر و در گام‌های نهایی، افراد را به زندگی بازگرداند. وی افزود: در این راستا، دسترسی به خدمات روانشناسی و مددکاری با گسترش مراکز سلامت روانی اجتماعی، یا همان مراکز سراج، افزایش یافته است. در حال حاضر ۱۴۸ مرکز سراج در سطح کشور، در تمام استان‌ها و در بسیاری از شهرستان‌ها، در حال ارائه خدمات تخصصی رایگان به مردم هستند.

وی ابراز امیدواری کرد که تا پایان سال، چتر حمایتی سلامت روانی اجتماعی دولت در قالب این برنامه، به ویژه در مناطق کمتر برخوردار، بیش از پیش گسترش پیدا کند. شالبافان گفت: از ابتدای سال تاکنون تعداد مراکز سراج از ۱۰۴ مرکز به ۱۴۸ مرکز افزایش یافته و برنامه ما این است که حداقل تا پایان سال ۲۵ مرکز دیگر نیز به این مجموعه اضافه شود. وی توضیح داد: مراکز سراج به مراکز جامع خدمات سلامت متصل هستند.

فردی که قصد مراجعه دارد ابتدا به مرکز جامع سلامت محل زندگی خود مراجعه می‌کند و در آنجا توسط پزشک و روانشناس مورد ارزیابی و مراقبت قرار می‌گیرد. اگر فرد به خدمات تخصصی روانپزشکی، روانشناسی یا مددکاری نیاز داشته باشد، به مرکز سراج متصل به آن مرکز جامع سلامت ارجاع می‌شود. مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت تاکید کرد: هر دو مسیر، یعنی خدمات ارائه شده در مرکز جامع سلامت و خدمات مرکز سراج، به‌صورت رایگان ارائه می‌شود.

وی افزود: ممکن است فرد اصلا برای دریافت درمان به مرکز مراجعه نکند و صرفا بخواهد آموزش دریافت کند یا سوالات خود را مطرح کند. خط ۱۹۰ نیز در این زمینه به‌صورت رایگان در اختیار مردم قرار دارد. راه اندازی خط ۹ سامانه ۱۹۰ با حضور حدود ۷۰۰ روانشناس شالبافان در ادامه با اشاره به راه اندازی خط ۱۹۰ کد ۹ گفت: یکی دیگر از اقدامات انجام شده، راه اندازی سامانه ۱۹۰، کد ۹، از میانه جنگ بود که با کمک همکاران مرکز اطلاع رسانی و روابط عمومی، مرکز پاسخگویی به شکایات وزارت بهداشت و مرکز مدیریت شبکه و توسط دفتر سلامت روانی اجتماعی و اعتیاد انجام شد.

وی افزود: حدود ۷۰۰ روانشناس در سراسر کشور در این سامانه حضور داشتند و توانستند در شرایط بحرانی پاسخگوی نیاز مردم باشند. خوشبختانه این خدمت مورد استقبال و اقبال مردم قرار گرفت و به‌عنوان یک تجربه موفق در دوران پس از جنگ نیز ادامه پیدا کرد. مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با اشاره به تداوم اخبار و شرایط بحرانی در کشور گفت: متاسفانه اخبار بحران و حوادث بحران زا این روزها در سراسر کشور مجددا هر از چندی به گوش می‌رسد و نیاز است این خدمات روز به روز گسترش پیدا کند و مردم نیز اطلاعات بیشتری درباره نحوه استفاده از آنها داشته باشند.

وی ادامه داد: مردم همچنان از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ شب می‌توانند با گرفتن شماره ۱۹۰ و سپس انتخاب کد ۹، به یک همکار روانشناس متصل شوند. این روانشناسان حداقل مدرک کارشناسی ارشد روانشناسی دارند، مورد تایید وزارت بهداشت هستند و در دانشگاه‌های علوم پزشکی سراسر کشور شاغل هستند. شالبافان گفت: یکی از مزیت‌های این خط این است که به سامانه پزشکی خانواده، نظام ارجاع و سیستم مراقبت‌های اولیه پزشکی کشور متصل است.

اگر فردی به خدماتی بیش از مداخله روانشناختی در بحران نیاز داشته باشد، به نزدیکترین محل ارائه خدمت ارجاع داده و برای دریافت خدمات راهنمایی می‌شود. وی افزود: استفاده از خط ۱۹۰ به‌صورت بی نام انجام می‌شود، اما طبیعتا دریافت خدمات حضوری و تخصصی در چارچوب برنامه‌های عمومی کشور صورت خواهد گرفت. شالبافان درباره مدت زمان مکالمه در خط ۱۹۰ کد ۹ اظهار کرد: افراد می‌توانند حدود ۲۰ دقیقه مکالمه داشته باشند و البته اگر نیاز داشته باشند، می‌توانند مجددا تماس بگیرند.

هدف این خط، مداخلات فوری و کوتاه مدت برای کمک به فرد در گذر از بحران است و به همین دلیل برای مکالمات طولانی مدت تعریف نشده است. وی تاکید کرد: اگر فرد در جریان این مداخله اولیه همچنان نیازمند خدمات تخصصی باشد، حتما به خدمات تخصصی ارجاع خواهد شد و آن خدمات نیز به‌صورت رایگان ارائه می‌شود. دسترسی به خدمات سلامت روان فقط دسترسی جغرافیایی نیست شالبافان با تاکید بر اینکه دسترسی به خدمات سلامت روان صرفا به معنای وجود مرکز در نزدیکی محل زندگی افراد نیست، اظهار کرد: ممکن است در تهران یا شهرهای بزرگ، فرد با فاصله چند متر از محل زندگی خود یک کلینیک، مطب یا مرکز ارائه خدمات داشته باشد، اما اگر از نظر مالی امکان مراجعه نداشته باشد، چنین دسترسی ای عملا کمک کننده نیست.

به همین دلیل وظیفه ما این است که دسترسی واقعی به خدمات را با هزینه بسیار ارزان و در مواردی به‌صورت رایگان فراهم کنیم. مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: حتما تعداد مراکز، تعداد روانشناسان و تعداد روانپزشکان باید در مراکز دولتی بیش از این باشد. همچنین مراکز خصوصی نیز باید تقویت شوند و از آنها حمایت شود تا خدمات سلامت روان پوشش بیمه ای بهتری داشته باشند و شرایط تعرفه گذاری نیز به گونه ای باشد که از یک سو بیماران بتوانند مراجعه منظم و مناسب داشته باشند و از سوی دیگر درمانگران نیز در بخش خصوصی امکان ارائه خدمت مناسب داشته باشند.

وی تاکید کرد: البته وظیفه دولت به جای خود باقی است و باید خدمات در دسترس، رایگان و نهایتا بسیار ارزان قیمت را برای اقشار مختلف جامعه فراهم کند. غربالگری سلامت روان کادر سلامت در سراسر کشور شالبافان با اشاره به اقدامات انجام شده در حوزه سلامت روان کادر سلامت نیز گفت: در این زمینه نیز اقدامات مهمی انجام شده است. با همکاری مرکز اطلاع رسانی و روابط عمومی، غربالگری عمومی سلامت روان کادر سلامت از طریق ارسال پیامک به کارکنان و کارمندان سلامت در سراسر کشور انجام شده و همچنان در حال انجام است.

وی افزود: این سامانه در هفته سلامت رونمایی و اطلاع رسانی شد و در حال حاضر نیز غربالگری و ارائه خدمت به افرادی که خودشان مایل هستند از این خدمت استفاده کنند، ادامه دارد. مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت توضیح داد: این خدمت در ابتدا به‌صورت بی نام ارائه می‌شود و اگر فرد پس از غربالگری خودش مایل باشد، اطلاعات هویتی از او گرفته می‌شود تا بتواند از خدمات مورد نیاز استفاده کند. وی تاکید کرد: البته موضوع فقط کادر سلامت نیست.

قطعا اقشار مختلف جامعه در طول بحران اخیر، اتفاقات گذشته و همچنین مشکلاتی که در سطح جامعه ایجاد می‌شود، آسیب هایی دیده اند و وظیفه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است که به همه این افراد خدمات ارائه کند. اعلام آمادگی وزارت بهداشت برای حمایت از سلامت روان کارکنان دستگاه‌ها شالبافان اعلام کرد: نهادها و وزارتخانه هایی که درباره سلامت روان افراد تحت پوشش خود نگرانی دارند، می‌توانند از ظرفیت‌های وزارت بهداشت استفاده کنند و ما با کمال میل و افتخار در راستای ارتقای سلامت روانی اجتماعی جامعه، در کنار آنها خواهیم بود. وی افزود: مراکز وزارت بهداشت آمادگی ارائه خدمت به کارکنان و افراد تحت پوشش این دستگاه‌ها را دارند و نهادها نیز می‌توانند به راحتی سامانه ۱۹۰ را به کارکنان و افراد تحت پوشش خود معرفی کنند.

اگر فردی به خدمات تخصصی بیشتری نیاز داشته باشد نیز وزارت بهداشت با کمال میل در کنار آنها خواهد بود. خودکشی قابل پیشگیری است؛ درباره علائم خطر باید صحبت کرد مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با تاکید بر قابل پیشگیری بودن خودکشی گفت: موضوع خودکشی قابل پیشگیری است و باید درباره آن صحبت شود. مردم باید درباره علائم خطر خودکشی آگاهی داشته باشند.

این علائم ممکن است در سنین مختلف متفاوت باشد. وی افزود: اینکه درباره خودکشی صحبت نکنیم یا خانواده‌ها به فرزندان خود بگویند در این خصوص «حرف نزن و با کسی صحبت نکن»، نه تنها کمکی نمی‌کند، بلکه می‌تواند احتمال آسیب را بیشتر کند. شالبافان تاکید کرد: همه ما باید به‌صورت همدلانه در کنار یکدیگر باشیم.

هر کدام از ما وظیفه مراقبت از خود و نزدیکانمان را داریم. باید گوش کنیم، مراقب خود و دیگران باشیم و اگر نیاز به حمایت تخصصی وجود داشت، از منابع تخصصی، از جمله روانپزشک، روانشناس و سایر کارکنان سلامت روان در سطح جامعه و متناسب با دسترسی و بضاعت افراد استفاده کنیم. وی گفت: باور ما در وزارت بهداشت این است که باید دسترسی مناسب به خدمات مختلف سلامت، از جمله خدمات سلامت روانی اجتماعی، در سراسر کشور فراهم شود.

ضرورت تقویت سیستم‌های حمایتی متناسب با شرایط کشور شالبافان درباره تاب آوری جامعه در شرایط مختلف نیز گفت: تاب آوری جامعه در شرایط گوناگون متفاوت است. در بحران‌های حاد، در شرایطی که بحران اقتصادی ایجاد می‌شود یا وضعیت اجتماعی دچار مشکل می‌شود، عوامل مختلفی می‌توانند بر تاب آوری جامعه اثر بگذارند. وی افزود: همکاری‌های مختلفی در این زمینه وجود دارد و بخشی از مطالب و آموزش‌های لازم نیز از طریق سایت وبدا اطلاع رسانی شده است.

یکی از مهمترین موضوعات این است که افراد تا حد امکان از حمایت‌های اجتماعی خود استفاده کنند و روتین‌های زندگی خود را به هم نزنند. مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: افراد باید تا آنجا که می‌توانند از قرار گرفتن در شرایط پر استرس فاصله بگیرند. این موضوع به این معنا نیست که فرد کاملا خودش را از جامعه جدا کند یا اخبار استرس زا را به طور کامل دنبال نکند، بلکه بهتر است اخبار را به‌صورت مقطعی دنبال کند.

وی افزود: خواب مناسب، ورزش و مراقبت از بدن نیز از اقداماتی است که می‌تواند کمک کننده باشد، هرچند اینها اقداماتی هستند که خود فرد می‌تواند انجام دهد و در کنار آن، قطعا اتفاقات و شرایط محیطی نیز باید تغییر کند. شالبافان تاکید کرد: در خصوص اینکه آیا سیستم‌های حمایتی فعلی کافی هستند یا نه، باید گفت که حتما کافی نیستند و نیاز است ارتقا پیدا کنند. کشور ما هم از نظر جمعیت، هم از نظر پراکندگی جغرافیایی و هم از نظر تفاوت در دسترسی‌ها، بسیار متنوع است و با بسیاری از کشورهای جهان، از جمله کشورهای غربی، قابل مقایسه نیست.

مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت گفت: ممکن است از نظر اعداد و ارقام، در کشور ما در مناطقی مجبور باشیم خدماتی را برای جمعیتی حدود ۲۰ هزار نفر فراهم کنیم، در حالی که در بسیاری از کشورها شرایط دسترسی متفاوت است. فراهم کردن این خدمات وظیفه دولت است. وی افزود: با این حال، بر اساس آمار و ارقام، می‌دانیم که وضعیت نسبت به قبل نسبتا بهتر شده و تلاش‌های جدی در زمینه افزایش سیستم‌های حمایت روانی اجتماعی در کشور انجام شده است.

شالبافان با تاکید مجدد بر تولی گری وزارت بهداشت در این حوزه گفت: یکی از اهداف گسترش برنامه سراج نیز این بوده است که بخش‌های مختلفی که در زمینه حمایت از جامعه بضاعت و ظرفیت دارند، بتوانند زیر چتر حمایتی فرمانداری‌ها در شهرهای مختلف، در کنار یکدیگر قرار گیرند. نگرانی وزارت بهداشت از نمایش صحنه‌های خودکشی در سینما و شبکه نمایش خانگی شالبافان در بخش دیگری از سخنان خود نسبت به نمایش صحنه‌های خودکشی و اقدام به خودکشی در سینما و شبکه نمایش خانگی ابراز نگرانی کرد و گفت: لازم می‌دانم نگرانی خود را درباره نمایش صحنه‌های خودکشی در سینما و شبکه نمایش خانگی مجددا اعلام کنم. متاسفانه در روزهای اخیر شاهد هستیم برخی جنبه‌های سلامت روان در رسانه‌های تصویری به درستی رعایت نمی‌شود که یکی از آنها نمایش صحنه خودکشی، اقدام به خودکشی یا خودکشی منجر به مرگ است.

وی افزود: به نظر من نمایش غیرمسئولانه این صحنه‌ها به هیچ وجه قابل قبول نیست. رسانه، از جمله سینما و تلویزیون، می‌تواند تجربه‌های بسیار خوب و ماندگاری در زمینه پیشگیری از خودکشی برای مردم داشته باشد. مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت با اشاره به فیلم «طعم گیلاس» اظهار کرد: احتمالا اکثر مخاطبان این فیلم معروف را دیده اند.

در زمانی که نه راهنمایی در این زمینه وجود داشت، نه دفتر ما کنفرانس خبری درباره آن برگزار می‌کرد و نه اساسا دغدغه جهانی در این زمینه به اندازه امروز جدی بود، یک سینماگر با دغدغه‌های خودش فیلمی ساخت که در آن، یکی از ماندگارترین سکانس‌های پیشگیرانه از خودکشی به تصویر کشیده شده است؛ جایی که فرد به‌دلیل لذت‌های دنیا و حتی طعم توتی که زیر زبانش احساس می‌کند، از خودکشی منصرف می‌شود. وی ادامه داد: متاسفانه مثال‌های نقض نیز بسیار فراوان هستند. این روزها شاهد هستیم که بعضی از رسانه‌های تصویری، به ویژه شبکه نمایش خانگی و بعضا فیلم‌های سینمایی، صحنه خودکشی را به‌صورت غیرمسئولانه و به شکلی هیجانی نمایش می‌دهند و حتی گاهی خودکشی به‌عنوان یک راهکار ارائه می‌شود.

شالبافان افزود: در برخی موارد، شخصیتی که در طول داستان مرتکب خلاف‌های قانونی زیادی شده است، به جای اینکه در پایان داستان شکست بخورد یا به دست قانون سپرده شود، خودکشی می‌کند. در موارد دیگری نیز صحنه‌های خودکشی افراد به‌صورت عریان نمایش داده می‌شود که می‌تواند برای افرادی که تحت تاثیر قرار می‌گیرند، به ویژه نوجوانان و جوانان، حتی جنبه یادگیری داشته باشد و این موضوع بسیار نگران کننده است. وی تاکید کرد: این مسائل موضوعاتی نیستند که صرفا با درج عبارت «مثبت ۱۸» در پایین تصویر بتوان آنها را حل کرد.

واقعیت این است که جامعه ما هنوز آشنایی کافی با این مقوله ندارد. توصیه به سینماگران برای دریافت مشاوره پیش از تولید آثار مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت از سینماگران خواست پیش از تولید آثار خود درباره نحوه نمایش موضوع خودکشی، آموزش و مشاوره تخصصی دریافت کنند. وی گفت: توصیه ما این است که سینماگران، پیش از تولید، آموزش‌های کافی ببینند و درباره نحوه نمایش این صحنه‌ها مشاوره بگیرند و مهمتر اینکه به این مشاوره‌ها توجه کنند.

شالبافان افزود: هدف ما این است که تلاش کنیم جامعه سالمی داشته باشیم، اما متاسفانه خیلی اوقات این اتفاق رخ نمی‌دهد و حتی گاهی وقتی نمونه‌های نامناسب را مطرح می‌کنیم، بیشتر باعث می‌شود همان صحنه‌ها دیده شوند و نگرانی درباره آنها در جامعه افزایش پیدا کند. وی خطاب به اهالی رسانه و فرهنگ اظهار کرد: از شما خواهش می‌کنم این موضوع را منتقل کنید. وزارت بهداشت آمادگی کامل دارد که در این زمینه با سینماگران همراهی کند.

در سال‌های اخیر نمونه‌های خوبی نیز تولید شده است. اهدای جایزه فیلم برتر سلامت روان در جشنواره فیلم فجر شالبافان با اشاره به اقدامات انجام شده برای حمایت از تولید آثار مسئولانه در حوزه سلامت روان گفت: از جمله اقدامات مثبت، اهدای جایزه فیلم برتر سلامت روان در جشنواره فیلم فجر است که دو سال است انجام می‌شود. امسال رقابت در این زمینه بسیار تنگاتنگ بود و فیلم هایی که از نظر سلامت روان، آثار خوبی بودند و در عین حال از نظر هنری و محتوایی نیز قوی تولید شده بودند، مورد تقدیر قرار گرفتند.

مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت ادامه داد: با این حال، متاسفانه مثال‌های منفی نیز وجود دارند و این نمونه‌ها گاهی فضای بیشتری در رسانه‌ها به خود اختصاص می‌دهند. وی تاکید کرد: فکر می‌کنیم نهادهای نظارتی در این زمینه وظیفه دارند و حداقل باید مشورت گرفتن و راهنمایی گرفتن را برای اهالی رسانه و تولیدکنندگان آثار تصویری در این حوزه الزامی کنند. شالبافان در پایان خطاب به اهالی مطبوعات گفت: ممکن است شما از سرویس‌های مختلف و حوزه‌های متفاوتی باشید، اما خواهش من این است که نگرانی ما را در این زمینه به اهالی فرهنگ منتقل کنید.

اگر قرار است درباره یک فیلم نقد یا بررسی نوشته شود، باید به تاثیر آن بر سلامت عمومی نیز توجه کافی و مفید شود. وزارت بهداشت با اعلام کاهش آمار خودکشی در سال 1404 نسبت به پخش صحنه خودکشی در شبکه نمایش خانگی هشدار داد. شالبافان با اشاره به اقدامات انجام شده برای ارتقای آگاهی رسانه‌ها درباره نحوه پوشش اخبار خودکشی گفت: در این مدت، مجموعه ای از محتواهای آموزشی در اختیار رسانه‌ها قرار گرفته است که از جمله آنها می‌توان به «راهنمای بازنمایی مسئولانه اخبار خودکشی در رسانه ها» اشاره کرد که در پاییز سال 1403 در اختیار رسانه‌ها قرار گرفت و درباره آن نیز اطلاع رسانی شد.

شالبافان با اشاره به اقدامات انجام شده برای افزایش دسترسی مردم به خدمات سلامت روان اظهار کرد: تلاش کرده ایم در طول این مدت دسترسی به خدمات را افزایش دهیم.