وزیر فرهنگ: «تمیم برغوثی» حامل حافظه و زبان اکنون است
این هم‌نشینیِ میراث و زمانه، به شعر او امکان داده است که هم حامل حافظه باشد و هم زبان اکنون.
مراسم پاسداشت تمیم برغوثی، شاعر و استاد علوم سیاسی دانشگاه بوستون و از چهره‌های شناخته‌شده ادبیات معاصر جهان عرب، با عنوان «برای آزادی؛ از رودخانه تا دریا» برگزار شد. در این مراسم جمعی از چهره‌های فرهنگی ایران و محور مقاومت و مسئولان حوزه فرهنگ، به بررسی شعر و اندیشه برغوثی، نگاه او به مسئله فلسطین و مواضعش در جریان جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه ایران پرداختند.
همچنین در این برنامه، شعر و نگاه برغوثی درباره رهبر شهید، آیت‌الله خامنه‌ای و مواضع او در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، مورد بررسی قرار گرفت. این مراسم شامل چهار پنل با موضوع ادبیات فلسطین، تحلیل شعر تمیم برغوثی درباره رهبر شهید و همبستگی با کودکان و نوجوانان فلسطینی بود.
در بخش دیگری از این برنامه، از کتاب «بُرده سوم»؛ مجموعه قصیده ۲۰۰ بیتی از شاهکارهای برغوثی برای حضرت پیامبر اسلام(ص) با ترجمه حجت‌الاسلام محمدرضا زائری رونمایی شد. این کتاب را انتشارات خیمه منتشر کرده است.
پیام وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برای پاسداشت سیدعباس صالحی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، دوشنبه ۱۳ مهر ماه، پیامی برای همایش پاسداشت چهره و آثار تمیم برغوثی صادر کرد که این پیام توسط نیکنام حسین‌پور، مشاور وزیر و و رئیس مرکز روابط عمومی و اطلاع‌رسانی وزارت ارشد خوانده شد. متن پیام سیدعباس صالحی به این شرح است: «فلسطین، در حافظه تاریخی و فرهنگی جهان اسلام، تنها نام سرزمینی اشغال‌شده نیست، بخشی از وجدان معاصر ماست.
روایتی است از رنج و ایستادگی مردمانی که در سخت‌ترین فرازهای تاریخ خویش، امید را رها نکرده‌اند و از دل این تجربه دشوار، ادبیاتی پدید آورده‌اند که مرزهای جغرافیا را پشت سر گذاشته و با وجدان انسان معاصر سخن گفته است. در این میان، شعر جایگاهی دیگر دارد؛ آنجا که با حافظه یک ملت پیوند می‌خورد، دیگر تنها آرایش کلمات نیست، به سند زمان بدل می‌شود، رنج را از فراموشی می‌رهاند و آنچه را تاریخ در هیاهوی حوادث فرو می‌پوشاند، به زبان انسان بازمی‌گرداند.
جناب استاد تمیم برغوثی از چهره‌های شناخته‌شده این قلمرو است؛ شاعری که نسبت او با سنت سترگ شعر عرب، نسبتی زنده و خلاق است و کلامش در همان حال که از میراث ادبی و تاریخی خویش سیراب می‌شود، با مسائل و مخاطبان روزگار ما نیز پیوند دارد. این هم‌نشینیِ میراث و زمانه، به شعر او امکان داده است که هم حامل حافظه باشد و هم زبان اکنون.
چنانکه شعر معروف او با نام «از نهر تا بحر، فلسطین آزاد می‌شود». به نماد اتحاد در تجمعات اروپا تبدیل شد و واکنش‌های رسانه‌های غربی را برانگیخت.
همچنین سروده او در سوگ «رهبر شهید» نیز از همین منظر درخور تامل است. شعری برخاسته از همدلی که نشان داد پیوندهای فرهنگی میان ملت‌ها، بسیار عمیق‌تر از مناسبات رسمی و بسیار ماندگارتر از لحظه‌های سیاسی‌اند.
کلمه، هنگامی‌که صادقانه از دل یک تجربه تاریخی برآید، می‌تواند فاصله زبان‌ها و جغرافیا را کوتاه کند و میان دل‌هایی دور، نسبتی نزدیک پدید آورد. ترجمه فارسی قصیده ۲۰۰ بیتی برغوثی در وصف پیامبر مکرم اسلام، حضرت محمد مصطفی(ص)، نیز مجالی ارزشمند برای آَشنایی مخاطب ایرانی با ساحتی دیگر از جهان فکری و ادبی این شاعر معاصر است.
پاسداشت استاد تمیم برغوثی، یادآور پیوندهای دیرینه‌ای است که میان فرهنگ ایرانی و جهان عرب، در گستره دین، ادب، اندیشه و هنر، قرن‌ها دوام آورده و همچنان از ظرفیت‌های ناشناخته و گران‌بهایی برای گفت‌وگو برخوردار است. برگزاری آیین پاسداشت ایشان در «روز جهانی حماسه فلسطین» را ارج می‌نهم و امید دارم چنین مجال‌هایی، به شناخت عمیق‌تر ادبیات معاصر عرب و گفت‌وگویی ثمربخش‌تر میان اهل فرهنگ ایران و جهان عرب بینجامد.
» سرزمین ایران، با این شعر و ادبیات، هرگز شکست نخواهد خورد تمیم برغوثی، شاعر، روشنفکر فلسطینی و استاد علوم سیاسی دانشگاه بوستون آمریکا، پیامی را برای مراسم پاسداشت خود صادر کرد. متن پیام به شرح زیر است: «برگزارکنندگان و شرکت‌کنندگان محترم این کنفرانس، مراتب قدردانی و افتخار عمیق خود را به همه شما ابراز می‌کنم، که در زمانه ایستادگی در برابر جنگ، در تهران گرد هم آمده اید تا درباره شعر اینجانب، بحث علمی کنید.
به ویژه درباره شعر «البرده» نیز برای بحث در مورد آثار والدین اینجانب رضوی و مرید سخن بگویید. از شما بسیار متشکرم.
این توجه شما به شعر و ادبیات، حتی در زیر بمباران و زیر آتش، تداوم همان میراث دیرینی است که در آن، ملت‌ها با زیبایی خود، در مقابل تجاوزگران و مستکبران، غلبه کرده‌اند. چنان که مبارزان انقلاب ایران، در روزهای سخت، بیانیه‌ها و نشریات خود را در دیوان‌های حافظ و سعدی پنهان می‌کردند و آنها را دست به دست می‌کردند.
سرزمین ایران، با این شعر و ادبیات خود، هرگز زیر بار زشتی و قبح کفر، شکست نخواهد خورد؛ و آنان که زیبایی را پیشوای خود گرفتند؛ زیباییِ لبخند کودکانشان در مدارس یا در آسمان‌ها، زیباییِ نقش‌ونگارهای مساجد و فرش‌هایشان، و زیباییِ صدای مؤذنان و آوازخوانانشان... همان زیبایی‌ای که دشمن آن را هدف بمباران قرار می‌دهد، اما این زیبایی ها، با شدت بیشتری شکوه و جلال می‌یابد.
من می‌گویم: آنان که امروز زیبایی را پیشوا و امام خود قرار داده‌اند، از هزاران سال پیش تاکنون، پیروز و غالب بوده‌اند/. تمیم البرغوثی.
پنجم اکبر ۲۰۲۶». ادبیات فلسطین تحت تاثیر ادبیات ایران قرار گرفت محمدرضا سنگری استاد ادبیات پایداری و پژوهشگر سخنران این مراسم سخنان خود را با تلاش برای معرفی جایگاه تمیم برغوثی در ادبیات مقاومت آغاز کرد.
سنگری با اشاره به ادبیات مقاومت فلسطین و چهره‌هایی چون غسان کنفانی گفت: غسان کنفانی یکی از چهره‌های ادبیات مقاومت بود که سال ۱۹۷۲ توسط اسرائیل ترور شد و در اندیشکده پایداری مشغول ترجمه آثار او هستیم. برخی آثار کنفانی هنوز به ایران نیامده است.
این ادبیات ۷۸ ساله، دوره‌های مختلفی را پشت سر گذاشته است. یکی از این دوره‌ها، دوره‌ای تلخ و تاریک است؛ مانند برخی آثاری که پیش از انقلاب در ایران نوشته می‌شد و بن‌بست و تاریکی از کلیدواژه‌های آنها بود.
پس از وقوع انقلاب اسلامی، ادبیات فلسطین برخلاف دوره پیش از انقلاب، به‌شدت تحت تاثیر ادبیات و فضای فکری ایران قرار گرفت. این نویسنده در ادامه به ویژگی‌های ادبیات معاصر عرب اشاره کرد و گفت: در ادبیات عرب تا امروز سیطره شعر نو را می‌بینیم.
یکی از ویژگی‌های مهم قصیده برغوثی، بازگشت به ادبیات کلاسیک جهان عرب است. این بُرده تفسیر شود و گره‌خوردگی آن با جهان امروز مورد بررسی قرار گیرد.
در ژرف‌ساخت آثار او، تاثیر ادبیات فارسی قابل ملاحظه است و می‌توان صدای ما را در ادبیات مقاومت در آثار او مشاهده کرد. شعر فارسی میراث بشری است در بخش بعدی هادی کیاسری، شاعر و پژوهشگر ادبیات با اشاره به این‌که ما هنوز هم شعر فارسی را براساس تقسیم‌بندی یونانی شعر، تقسیم می‌کنیم که با ابواب شعر فارسی تطبیق ندارد، ادامه داد: شعر فارسی میراث بشری است و جویبارهای مختلفی از معرفت بشری در آن جریان دارد.
شعر فارسی به ۱۰ شیوه، قابل طبقه‌بندی است و ما باید برای قالب‌بندی آن از قوالب یونانی و غربی خارج شویم. ما در کتاب برغوثی با ابواب جدیدی همچون نقد و ستایش‌گری مواجه هستیم و یکی از ابواب کتاب، باب شَدّ و کمربسته‌گان است.
او افزود: ما در شعر فارسی منقبت‌سراهای گوناگونی داریم. در شعر فردوسی که شیعه غیوری است هم چنین رویکردی ملاحظه می‌شود و یک قدر مشترکی بین شعر فارسی و عربی است.
قصیده بُرده بوصیری از این جهت معروف است که از اخلاص شاعر نتیجه می‌گیرد و سنت شفاعت جستن را ایجاد می‌کند. در شعر برغوثی نیز، جوهری وجود دارد که از اشراف او به سیره رسول(ص) نتیجه می‌گیرد، «لیله‌المبیت» (شبی تاریخی در اول ربیع الاول که علی(ع) در بستر پیامبر(ص) خوابید تا ایشان بتوانند از توطئه قتل مشرکان مکه جان سالم به در ببرد) و بخش‌های دیگر را به خوبی برجسته و همچنین حکام جهان را در عمل محاکمه می‌کند.
هادی کیاسری سپس شعری را درباره فلسطین که در سال ۱۳۸۳ در جلسات دیدار شاعران با رهبر قرائت کرده بود، برای حاضران بازخوانی کرد. شعر به‌تنهایی جلوی جنگ را نمی‌گیرد، اما حافظه می‌سازد در ادامه این مراسم، حجت‌الاسلام محمدحسین معزی مدیرعامل موسسه مبلغ با اشاره به اهمیت برگزاری این محفل گفت: این محفل تنها بزرگداشت یک شاعر نیست، بلکه زمانه برگزاری آن نیز مهم است.در اروپا و آمریکا این روزها بسیاری از فلسطین صحبت می‌کنند و این موضوع به دغدغه وجدان جمعی تبدیل شده است.
این جلسه نیز بخشی از همین وجدان جمعی است. حجت‌الاسلام معزی با اشاره به جایگاه تمیم برغوثی در ادبیات معاصر جهان عرب گفت: «برغوثی فقط یک شاعر شناخته‌شده نیست.
شعر، اندیشه و دانشگاه او با یکدیگر آمیخته‌اند. نگاه او به فلسطین را می‌توان هم در شعر و هم در اندیشه‌اش دید.
او گاهی از استدلال عبور می‌کند و در احساس و عاطفه انسان رسوخ می‌کند و گاهی نیز با زبان تحلیل سخن می‌گوید. او ادامه داد: برغوثی اشعاری در وصف اهل‌بیت دارد و در قصیده «برده سوم» نیز نحوه مواجهه انسان دینی و سخن گفتن را به یکدیگر پیوند می‌زند.
مفهوم مقاومت را می‌توان در شعر او دید. نگاه او به عدالت نیز قابل تامل است.
او شاعری است که درباره انسان سخن می‌گوید و درباره فلسطین نیز حرف می‌زند، اما دوباره انسان را به مرکز روایت بازمی‌گرداند.پ او در پایان با اشاره به نقش شعر در مواجهه با رخدادهای سیاسی و اجتماعی گفت: شعر به‌تنهایی جلوی جنگ را نمی‌گیرد، اما حافظه می‌سازد. محفل برغوثی باعث می‌شود ببینیم دانشگاه، حوزه و رسانه کجا ایستاده‌اند.
محافل ادبی ما از ظرفیت شاعران و قصاید جهان عرب استفاده نکرده‌اند حجت‌الاسلام محمدرضا زائری، مترجم کتاب «برده سوم» در سخنان خود درباره نخستین آشنایی‌اش با «قصیده بُرده» گفت: نوجوان بودم، ۱۳ یا ۱۴ ساله و استاد ادبیاتی داشتم به نام سجادی که شور و صفای خاصی داشت. داستان «قصیده بُرده» در آن کلاس برای من شروع شد و تلاش کردم آن را در زنگ تفریح حفظ کنم.
زائری سپس ابیاتی از این قصیده را به زبان عربی برای حاضران قرائت کرد و در ادامه گفت: بعدها وقتی در یک کتابفروشی در خیابان ناصرخسرو کتابی از احمد شوقی را دیدم که این قصیده در آن بود، به شوق آمدم. آن زمان هنوز تمیم برغوثی را نمی‌شناختم.
کشف من از او، مواجهه با فردی بسیار باهوش بود. از نخستین برخورد، شدت ذکاوت و هوش او مرا جذب کرد.
آشنایی با او حس عجیبی در من ایجاد کرد. زائری در ادامه با انتقاد از کم‌توجهی به ادبیات عرب گفت: دانشگاه‌ها و محافل ادبی ما از ظرفیت شاعران و قصاید جهان عرب استفاده نکرده‌اند.
برغوثی پیش از آنکه احساسات را برانگیزد، تامل و تفکر را فرامی‌خواند در ادامه این نشست، علی‌محمد مودب شاعر با تاکید بر ضرورت توجه به ادبیات عرب و شاعران دغدغه‌مند فلسطین، درباره شعر تمیم برغوثی گفت: در شعر فارسی، فردوسی جایگاه والایی دارد. برغوثی نیز پیش از آنکه به احساس در شعر توجه کند، مخاطب را به توجه، تأمل و تفکر فرامی‌خواند.
رهبر انقلاب در کتاب «انسان ۲۵۰ ساله» می‌گوید دو نوع نگاه به انسان وجود دارد؛ یک نگاه، انسانی را می‌بیند که متوجه جسم است و نگاه دیگر، به جان انسان و عالم جان توجه دارد. مودب افزود: شاعر می‌گوید این انسان در طول سالیان ادامه پیدا کرده است.
برغوثی نیز توانسته صدای خود را به‌شکلی جدی در جهان به گوش مخاطبان برساند. تمیم برغوثی در شعرش به حکام ظالم امروز کفر می‌ورزد مرتضی حیدری آل‌کثیر شاعر شعر فارسی و ادبیات عرب در ابتدای سخنان خود گفت: اولین بار برغوثی را در مسابقه‌ای میان شاعران اماراتی شناختم.
وقتی درباره او جست‌وجو کردم، متوجه شدم با چه شاعر خوبی روبه‌رو هستم. او فرد بسیار باهوشی است.
شاعران عرب کشورهای حوزه خلیج فارس معمولا شعرهای احساسی نمی‌گویند، اما شاعران سرزمین شام، از جمله سوریه، فلسطین و مصر، در قله شعر عربی جهان معاصر قرار دارند. آل‌کثیر با اشاره به پیشینه خانوادگی و زیست تمیم برغوثی افزود: برغوثی از مادری مصری و پدری فلسطینی متولد شده و در مصر زندگی کرده است.
او حس روایی را از ادبیات مادرش گرفته است. در شعر عرب، شعرهای خوب حفظ می‌شوند و شعر برغوثی نیز چنین ویژگی‌ای دارد.
او درباره «قصیده بُرده» و ویژگی‌های شعری برغوثی توضیح داد: قصیده بُرده با یک سؤال آغاز می‌شود که مؤلفه‌ای آشنایی‌زدایانه دارد. مؤلفه شگفتی نیز در قصاید او دیده می‌شود و باید آثارش خوانده شود تا این مؤلفه‌ها و ویژگی‌های شعری او شناخته شود.
برغوثی می‌گوید بزرگی پیامبر فقط در معجزات او نیست، بلکه در حالات انسانی و انسان‌ساز او نیز هست. تمیم در شعرش می‌گوید که به حکام ظالم امروز کفر می‌ورزد.
متاسفانه روشنفکران میانه‌ای با ادبیات عرب ندارند در ادامه این نشست، آرزو سالاری، مترجم حوزه ادبیات عرب و مترجم کتاب «نقابی به رنگ آسمان» با اشاره به تجربه خود از فعالیت در حوزه ادبیات عرب گفت: من با روشنفکرانی کار می‌کنم که میانه‌ای با ادبیات عرب ندارند و در چنین محفلی می‌توانم غربت فلسطین را درک کنم. به عقیده من، ما باید هرکاری از دست‌مان برمی‌آید برای فلسطین انجام دهیم و من برای برخی از همکاران روشنفکر خود متاسفم که جور دیگری درباره فلسطین فکر می‌کنند.
متاسفانه روشنفکران میانه‌ای با ادبیات عرب ندارند. او با تاکید بر همدلی انسانی با رنج مردم فلسطین افزود: مادری مرز ندارد.
ما نمی‌توانیم در ایران برای فرزندانمان دل بسوزانیم، اما وقتی رنج کودکان فلسطینی را می‌بینیم که در صف غذا ایستاده‌اند و گلوله سهمشان می‌شود، بی‌تفاوت باشیم. سالاری در پایان با اشاره به سخنی از فرزندش گفت: به قول فرزندم، بزرگ‌ترین «نه» تاریخ را امام حسین(ع) گفت و در کشور ما نیز سال گذشته چنین «نه» بزرگی گفته شد.
برغوثی اسیر دوگانه تجدد و سنت نیست در ادامه این نشست، رضا زنگنه شاعر و استاد دانشگاه با اشاره به ضرورت گسترش ارتباط میان جریان‌های ادبی در کشورهای عرب‌زبان و فارسی‌زبان گفت: پیوند میان فعالان ادبیات کشورهای عرب‌زبان و فارسی‌زبان آن‌طور که باید برقرار نشده است و بخشی از این مسئله به مدیریت فرهنگی و رسانه‌ای بازمی‌گردد. امروز تهدیدهای زیادی متوجه زبان فارسی است و در چنین شرایطی، الگو گرفتن از جهان عرب و فعالان این حوزه می‌تواند جالب توجه باشد.
زنگنه ادامه داد: طی یکی دو دهه اخیر، کارهایی در زمینه ترجمه از جهان عرب انجام شده، اما هنوز فکر می‌کنم در حوزه شعر بسیار عقب هستیم. در زمینه ترجمه این آثار کارهای زیادی می‌توان انجام داد.
حتی در برخی مداحی‌های عراقی نیز می‌بینیم که شعرهای عمیقی دارد. برغوثی اسیر دوگانه تجدد و سنت نیست و تصور نمی‌کند که نباید در جهان امروز قصیده بگوید.
ما در این حوزه همچنان درگیر نوعی خجالت هستیم؛ در حالی که در جهان عرب چنین بحث‌هایی یا وجود ندارد یا از آن عبور کرده‌اند. معرفی فعالیت‌های فاطمه خطیب، از فعالان بین‌المللی حوزه فلسطین در ابتدای یکی از پنل‌های این نشست، کتاب «تبسم کلارا» نوشته نرگس‌سادات مظلومی را معرفی کرد؛ اثری که به زندگی و فعالیت‌های فاطمه خطیب، از فعالان بین‌المللی حوزه فلسطین، می‌پردازد.
خطیب طرحی با عنوان «تبسم» را برای حمایت از کودکان فلسطینی آغاز کرده است. فاطمه خطیب در ادامه درباره فعالیت‌های خود و شکل‌گیری این طرح توضیح داد و به خاطره‌ای از ارتباط با یک خانواده عرب اشاره کرد.
او گفت در جریان زلزله کرمانشاه و سیل گلستان، فردی عرب به نام خالد همراه با فرزندانش پیام‌هایی به زبان عربی در همدلی با مردم ایران منتشر می‌کرد و این پیام‌ها را به دست آنها می‌رساند. او ادامه داد پس از عملیات «طوفان الاقصی»، یکی از بستگان خالد به آنها پیام داد که فرزندان او در جریان بمباران به شهادت رسیده‌اند.
خطیب همچنین توضیح داد بخشی از مدارسی که در قالب طرح «تبسم» افتتاح شده و خالد نیز در اجرای آنها نقش داشته است، در کلیپ ابتدایی این پنل به نمایش درآمد. او در پایان سخنان خود با ادای سلام و درود به شهدای غزه و کودکان فلسطینی، روایت‌هایی کوتاه از چگونگی کشته‌شدن برخی از کودکان در جریان حملات را بازگو کرد.
بیان این روایت‌ها فضای احساسی سنگینی در نشست ایجاد کرد و احساسات برخی از حاضران را تحت تأثیر قرار داد. همچنین در بخشی از مراسم دو تن از نوجوانان، هاتف جوادی نسب و محمدصدرا مهان بخش‌هایی از قصیده برغوثی در وصف رهبری شهید ایران را برای حاضران همراه با نی‌نوازی بازخوانی کردند.
در پایان میهمانان با امضا پوستر از کتاب «بُرده سوم»؛ مجموعه قصیده ۲۰۰ بیتی از شاهکارهای برغوثی برای حضرت پیامبر اسلام(ص) با ترجمه حجت‌الاسلام محمدرضا زائری رونمایی کردند.
