مرکز پرتودهی شیروان خراسان شمالی؛ نسخه‌ای برای مهار ضایعات کشاورزی
راه‌اندازی نخستین مرکز پرتودهی خراسان‌شمالی در شیروان با هدف کاهش ضایعات محصولات کشاورزی و افزایش ماندگاری آن‌ها به بهره‌برداری رسید.
خراسان‌شمالی استانی با اقتصاد متکی بر کشاورزی است؛ سرزمینی که بخش قابل توجهی از معیشت روستاییان آن به زمین و تولیدات زراعی و باغی وابسته است و محصولاتی همچون انگور و دیگر محصولات زراعی و باغی در نقاط مختلف آن تولید می‌شود. استان حدود ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار هکتار وسعت دارد که نزدیک به ۴۰۰ هزار هکتار آن را اراضی کشاورزی و بایر تشکیل می‌دهد و حدود ۱۳ درصد سطح استان به فعالیت‌های کشاورزی اختصاص یافته است.
حدود ۴۴ درصد جمعیت یک میلیون نفری استان نیز در روستاها سکونت دارند و بخش مهمی از معیشت آنان به کشاورزی وابسته است. بر اساس آمارهای موجود، حدود ۸۰ هزار بهره‌بردار در بخش کشاورزی خراسان‌شمالی فعالیت دارند.
اما در کنار این ظرفیت، یکی از مشکلات مزمن کشاورزی استان همچنان پابرجا و آن ضایعات محصولات کشاورزی است و برآوردها نشان می‌دهد بین ۳۰ تا ۴۰ درصد محصولات کشاورزی استان در مراحل مختلف تولید، برداشت، حمل‌ونقل، نگهداری و عرضه دچار ضایعات می‌شود؛ رقمی که فقط به معنای از دست رفتن محصول نیست، بلکه هدررفت آب، نهاده، سرمایه و نیروی انسانی به کار رفته برای تولید آن را نیز به دنبال دارد. در استانی که گردش مالی بخش کشاورزی آن به گفته مسوولان حدود ۵۰ هزار میلیارد تومان است، جلوگیری از بخشی از این هدررفت می‌تواند اثر مستقیمی بر درآمد کشاورزان و اقتصاد منطقه داشته باشد.
مرکز پرتودهی شیروان چگونه شکل گرفت؟ راه‌اندازی سایت پرتودهی خراسان‌شمالی در شهرستان شیروان را می‌توان یکی از گام‌های مهم برای تکمیل زنجیره پس از برداشت محصولات استان دانست.
این مرکز به عنوان نخستین سایت پرتودهی خراسان‌شمالی و هشتمین مرکز پرتودهی کشور، پس از انجام مطالعات کارشناسی و بررسی ظرفیت‌های کشاورزی، صنعتی و موقعیت جغرافیایی منطقه در شیروان جانمایی شد. کنترل آفات، کاهش عوامل فساد و افزایش عمر نگهداری؛ مهم‌ترین کارکردهایی که برای سایت پرتودهی شیروان تعریف شده است طرح با هدف استفاده از فناوری‌های نوین و توسعه اقتصاد دانش‌بنیان اجرا شد و پس از طی مراحل فنی و ایمنی، ۲۱ بهمن ماه ۱۴۰۴ با حضور محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران با اعتباری حدود یک هزار و ۳۸۰ میلیارد ریال به بهره‌برداری رسید.
راه‌اندازی این مرکز از یک جهت نیز اهمیت دارد؛ زیرا پیش از این تولیدکنندگان استان برای استفاده از خدمات پرتودهی باید محصولات خود را به مراکز خارج از استان منتقل می‌کردند و همین مسئله می‌توانست هزینه و زمان دسترسی به این فناوری را افزایش دهد. اکنون استقرار این زیرساخت در داخل استان می‌تواند دسترسی تولیدکنندگان، صنایع غذایی، تجار و صادرکنندگان را به خدمات پرتودهی تسهیل کند.
پرتودهی در واقع یکی از فناوری‌های مورد استفاده برای افزایش ماندگاری و ایمنی برخی محصولات کشاورزی و غذایی است. در این فرآیند، محصول در شرایط کنترل‌شده در معرض پرتوهای یونیزان قرار می‌گیرد تا برخی عوامل زیان‌آور مانند میکروارگانیسم‌ها و آفات کنترل شوند.
هدف از پرتودهی، پختن یا تغییر ماهیت محصول نیست، بلکه استفاده از دوز مناسب پرتو برای رسیدن به هدف مشخصی مانند کاهش بار میکروبی، کنترل آفات، افزایش ماندگاری یا جلوگیری از جوانه‌زنی برخی محصولات است. پرتودهی چگونه دسترنج کشاورز را حفظ می‌کند؟
مهم‌ترین کارکرد اقتصادی مرکز شیروان را باید در مرحله‌ای جست‌وجو کرد که محصول از مزرعه خارج شده اما هنوز به دست مصرف‌کننده نرسیده است. محصول کشاورزی پس از برداشت وارد زنجیره‌ای از مراحل شامل حمل‌ونقل، بسته‌بندی، انبارداری، فرآوری و عرضه می‌شود و در هر مرحله احتمال کاهش کیفیت و فساد وجود دارد.
در این میان، پرتودهی می‌تواند با کنترل برخی عوامل فساد و آفات، ماندگاری محصول را افزایش دهد و فرصت بیشتری برای نگهداری، انتقال و عرضه آن ایجاد کند. پرتودهی با هدف حفظ کیفیت، افزایش ماندگاری و کاهش ضایعات، کشاورزی خراسان‌شمالی را وارد مرحله‌ای تازه می‌کند این موضوع به‌ویژه برای محصولات باغی و فسادپذیر اهمیت دارد؛ محصولی که در زمان برداشت حجم زیادی از آن وارد بازار می‌شود و اگر امکان نگهداری یا فرآوری کافی وجود نداشته باشد، افزایش عرضه می‌تواند به افت قیمت و افزایش ضایعات منجر شود.
افزایش ماندگاری به تولیدکننده اجازه می‌دهد محصول را با شتاب کمتری وارد بازار کند و فرصت بیشتری برای پیدا کردن بازار مناسب داشته باشد. از سوی دیگر، کنترل آفات یکی دیگر از کاربردهای مهم این فناوری است.
وجود برخی آفات و عوامل بیماری‌زا می‌تواند موجب کاهش کیفیت محصول در زمان انبارداری یا حتی محدودیت در صادرات شود. پرتودهی می‌تواند برای کنترل برخی از این عوامل مورد استفاده قرار گیرد و از این طریق، بخشی از خسارت‌های پس از برداشت کاهش یابد و کاربرد این فناوری تنها به محصولات برداشت‌شده محدود نیست و در برخی موارد برای تیمار بذرها نیز قابل استفاده است؛ موضوعی که می‌تواند در کنترل برخی عوامل بیماری‌زا و آفات مورد توجه قرار گیرد.
البته استفاده از پرتودهی برای هر محصول نیازمند بررسی علمی، تعیین فرآیند و دوز مناسب و رعایت استانداردهای مربوط است و نمی‌توان یک شیوه یکسان را برای همه محصولات به کار گرفت. از مزرعه تا بازارهای صادراتی صادرات محصولات کشاورزی تنها به تولید محصول ختم نمی‌شود؛ بلکه محصول صادراتی باید از نظر سلامت، کیفیت، ماندگاری و الزامات بهداشتی بازار مقصد نیز شرایط لازم را داشته باشد.
هرچه فاصله بازار مقصد از محل تولید بیشتر باشد، اهمیت ماندگاری محصول نیز افزایش می‌یابد و در چنین شرایطی، پرتودهی می‌تواند به عنوان یکی از ابزارهای مورد استفاده در زنجیره صادرات، برای کنترل برخی عوامل زیستی و افزایش قابلیت نگهداری محصول مورد استفاده قرار گیرد. مرکز پرتودهی شیروان در صورت تکمیل زیرساخت‌ها و ایجاد بازار، می‌تواند به یکی از حلقه‌های مهم زنجیره ارزش کشاورزی تبدیل شود برای خراسان‌شمالی که ظرفیت قابل توجهی در تولید محصولات باغی و زراعی دارد، این موضوع می‌تواند یک فرصت تازه باشد.
استان در تولید محصولاتی مانند انگور ظرفیت بالایی دارد و توسعه فناوری‌های پس از برداشت می‌تواند به جای فروش محصول خام در زمان برداشت، فرصت بیشتری برای فرآوری، بسته‌بندی و عرضه هدفمند آن فراهم کند. در واقع، مرکز پرتودهی می‌تواند بخشی از فاصله میان تولید و بازار را پر کند و اگر این مرکز در کنار سردخانه‌ها، صنایع تبدیلی، واحدهای بسته‌بندی، شبکه حمل‌ونقل، آزمایشگاه‌ها و زیرساخت‌های صادراتی قرار گیرد، ظرفیت آن بسیار بیشتر از یک واحد خدماتی خواهد بود و می‌تواند به زیرساختی برای توسعه زنجیره ارزش کشاورزی استان تبدیل شود.
در چنین مدلی، محصول کشاورزی پس از برداشت وارد یک زنجیره منسجم می‌شود؛ کیفیت آن حفظ می‌شود، ماندگاری افزایش می‌یابد، بسته‌بندی و استانداردسازی انجام می‌شود و سپس محصول با ارزش افزوده بالاتر راهی بازار داخلی یا خارجی خواهد شد. زیرساخت آماده است؛ نوبت به بازار و بهره‌برداری کامل رسید راه‌اندازی مرکز پرتودهی پایان کار نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای است که اهمیت آن شاید از ساخت مرکز نیز بیشتر باشد و اگر کشاورزان و فعالان اقتصادی با مزایای این فناوری آشنا نباشند، ظرفیت مرکز به طور کامل مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.
به همین دلیل، استاندار خراسان‌شمالی بر رفع موانع زیرساختی، تبیین مزایای علمی و اقتصادی پرتودهی و همراهی دستگاه‌های اجرایی برای توسعه بازار محصولات تاکید کرده است. هدف نهایی این مرکز، فقط پرتودهی محصول نیست؛ حفظ ارزش دسترنج کشاورز از مزرعه تا بازار است بهمن نوری همچنین بر مستندسازی مزایای فناوری، افزایش آگاهی کشاورزان، تولیدکنندگان و بازرگانان و استفاده از تجربه استان‌های دیگر تاکید دارد.
در بازدید مدیران و کارشناسان سازمان جهاد کشاورزی استان از مرکز نیز بر استفاده حداکثری از این فناوری برای ورود محصولات کشاورزی به بازارهای جهانی و ارتقای استانداردهای کیفی تأکید شد. بر اساس برنامه اعلام‌شده، پس از تکمیل فرآیند راه‌اندازی شبکه برق و آغاز فعالیت کامل دستگاه‌ها، قرار است کارگاه‌های آموزشی و ترویجی برای تجار، بازرگانان و عمده‌مالکان برگزار شود تا آنان با کاربردهای فنی، اقتصادی و تجاری این فناوری آشنا شوند.
این آموزش‌ها می‌تواند یکی از حلقه‌های مهم اتصال فناوری به بازار باشد و در واقع، مرکز پرتودهی زمانی به یک ظرفیت اقتصادی واقعی تبدیل می‌شود که محصول مشخصی برای پرتودهی داشته باشد، کشاورز و تاجر استفاده از آن را اقتصادی بدانند و بازار مقصد نیز محصول پرتودهی‌شده را بپذیرد. از سوی دیگر، برندسازی محصولات پرتودهی‌شده، تهیه طرح‌های توجیهی اقتصادی، توسعه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی و ایجاد ارتباط میان مرکز و صادرکنندگان می‌تواند زمینه استفاده گسترده‌تر از این ظرفیت را فراهم کند.
مرکز پرتودهی شیروان در نهایت قرار نیست جایگزین همه راهکارهای مقابله با ضایعات شود؛ اما می‌تواند یکی از ابزارهای مهم در این مسیر باشد. کشاورزی خراسان‌شمالی با مشکلاتی همچون خشکسالی، کمبود آب، خرده‌مالکی و کمبود سرمایه مواجه است و در چنین شرایطی، هر میزان محصولی که پس از صرف منابع فراوان تولید شود اما پیش از رسیدن به بازار از بین برود، در حقیقت بخشی از سرمایه استان را نیز با خود از بین برده است.
از این منظر، پرتودهی تنها یک فناوری هسته‌ای در یک سایت صنعتی نیست؛ فناوری‌ای است که می‌تواند به زبان اقتصاد کشاورزی ترجمه شود: ضایعات کمتر، ماندگاری بیشتر، فرصت فروش طولانی‌تر، امکان صادرات گسترده‌تر و در نهایت ارزش افزوده بیشتر برای محصول و درآمد کشاورز. اکنون هشتمین مرکز پرتودهی کشور در شیروان قرار دارد و زیرساخت آن ایجاد شده است؛ آزمون اصلی اما از اینجا آغاز می‌شود که این فناوری تا چه اندازه بتواند از پشت دیوارهای مرکز خارج شود و به مزارع، باغ‌ها، انبارها، صنایع غذایی و بازارهای صادراتی خراسان‌شمالی راه پیدا کند.
اگر این اتصال به درستی شکل بگیرد، مرکز پرتودهی شیروان می‌تواند از یک پروژه فناورانه به یکی از حلقه‌های اثرگذار زنجیره ارزش کشاورزی استان تبدیل شود؛ حلقه‌ای که هدف نهایی آن نه فقط پرتودهی محصول، بلکه حفظ ارزش دسترنج کشاورز از مزرعه تا بازار است.
