ترکیه به دنبال شکل دهی ساختارهای امنیتی و نظامی سوریه
به باور متخصصین مطالعات امنیت ملی و کارشناسان دفاعی، اقدامات ترکیه برای بازسازی ساختارهای دفاعی، انتظامی و امنیتی سوریه، از منظر دولت‌سازی نظامی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.
روابط سیاسی – امنیتی و دفاعی آنکارا – دمشق در دوران پسا اسد، یکی از موضوعات مهمی است که در چند ماه گذشته، همواره مورد توجه تحلیلگران دفاعی قرار گرفته است. زمانی اهمیت این موضوع برجسته‌تر شد که رژیم صهیونیستی، در ۱۸ آگوست سال جاری میلادی، پایگاه هوایی متروکه ابوظهور ادلب در ۷۰ کیلومتری حاتای را بمباران کرد و آشکارا گفت: این حمله پیشدستانه، تدبیری برای مقابله با توسعه نفوذ نظامی ترکیه در سوریه بوده است.
اما حالا مشخص شده که اتفاقاً پس از این حمله، همکاری نظامی آنکارا – دمشق متوقف نشده و شتاب بیشتری گرفته است. افتتاح پل شناور بزرگی روی رود فرات برای اتصال لجستیکی ترکیه با دیرالزور، تنها یکی از نمونه‌های تداوم همکاری است.
روزنامه حریت چاپ آنکارا در گزارشی به این اشاره کرده که حضور نظامی فزاینده ترکیه در سوریه ادامه خواهد داشت و افتتاح پل شناور نظامی، گام جدیدی در همکاری دفاعی بین آنکارا و دمشق است. روزنامه ملیت نیز گفته، این پل شناور که دو ساحل رودخانه فرات در دیرالزور را به هم متصل می‌کند، با تلاش مشترک نیروهای مسلح ترکیه و ارتش سوریه ساخته شده و چند روز پیش به بهره‌برداری رسیده است.
بر اساس اطلاعاتی که نوح ییلماز سفیر ترکیه در دمشق در اختیار رسانه‌ها گذاشته، این پل برای جایگزینی یک پل قدیمی ساخته شده که در اثر سیل تخریب شده بود. سفیر گفته که این دومین پروژه ساخت پل است که به طور مشترک توسط نیروهای مسلح ترکیه و ارتش سوریه انجام می‌شود.
در همین حال، مرحف ابو کسری وزیر دفاع سوریه نیز گفت که هدف از احداث این پل، کاهش بار حمل و نقل ار دوش مردم دیرالزور است. این مقام سوری از ژنرال یاشار گولر وزیر دفاع ترکیه تشکر کرد.
به گفته وزارت دفاع سوریه، ساخت این پل همزمان با تکمیل پل دیگری که دو کرانه رودخانه فرات را به هم متصل می‌کند، با همکاری استانداری دیرالزور در حال انجام است. پل نظامی شناوری که در حال حاضر در نزدیکی گذرگاه السیاسیه در حال ساخت است، تقریباً ۲۸۰ متر طول دارد و به گفته خبرنگار سوریه، ظرفیت حمل بار آن ۷۰ تن است.
همه اینها در حالی است که ترکیه تکمیل پروژه بازسازی «پل سیاسیه» را نیز بر عهده گرفته و قرار است تا ۱۲ ماه دیگر، این پروژه به فرجام برسد. رابطه‌ای فراتر از پل شناور رسانه‌های عربی منطقه و به ویژه الجزیره، احداث پل شناور نظامی روی رودخانه فرات از سوی وزارت دفاع ترکیه را به عنوان مصداق مهمی از تداوم حمایت‌های ترکیه از دولت احمد الشرع قلمداد کرده‌اند.
در این مسیر، قبلاً مردم دیرالزور بین ترکیه و سوریه با قایق‌های ناامن سفر می‌کردند و چندین نفر در آب غرق شدند. اما حالا با احداث پل معلق، هم امکان تردد مسافران به وجود آمده، هم این که روزانه ده‌ها دستگاه کامیون حامل تاسیسات و تجهیزات دفاعی برای بازسازی پادگان‌ها و زیرساخت‌های نظامی از ترکیه به سوریه می‌رود.
تحلیلگران دفاعی می‌گویند: اسرائیل ابوظهور را بمباران کرد تا مانع از ایجاد پایگاه ترکیه در آنجا شود. رژیم اسرائیل این حمله را با این ادعا که ترکیه در حال آماده شدن برای استقرار رادار، نیرو و سامانه‌های دفاع هوایی در ابوظهور است، توجیه کرد.
اما واقعیت این است که روابط دولت اردوغان و ساختار موقتی که به رهبری احمد الشرع در دمشق شکل گرفته، چیزی فراتر از برنامه‌ریزی برای بازسازی یک فرودگاه متروکه یا ساخت یک پل شناور است. کما این که در همان روزهای نخست به قدرت رسیدن احمد الشرع یا جولانی، ترکیه با هماهنگی دمشق، کنترل امنیتی فرودگاه دمشق را به دست آورد و خیل سریع، تجهیزات لازم برای پیمانکاری امنیتی فرودگاه حلب نیز ارسال شد.
کارشناسان معتقدند که این اقدامات ترکیه، چیزی فراتر از پیمانکاری دفاعی و اجرایی است و باید گفت: آنکارا در حال تعریف معماری دفاعی – امنیتی جدیدی برای سوریه است که در آن، از تجهیزات، تسلیحات و ادوات گرفته تا نیروی انسانی، معماری نظم، سیاست گذاری و اجرا، غالباً با ترکیه است. یکی از ابزارهای تضمین اجرای این رویه‌ها، به قدرت رسیدن بروکرات‌ها و تکنوکرات‌هایی در ساختار سوریه است که یا در دانشگاه‌های ترکیه تحصیل کرده و به زبان ترکی استانبولی تسلط دارند و یا هم اکنون در حال گذراندن دوره‌های آموزشی هستند.
رسانه‌های ترکیه می‌گویند: از اسعد الشیبانی وزیر امور خارجه گرفته تا بسیاری از مقامات وزارت کشور، وزارت دفاع و متولیان زیرساخت‌های آموزش و ارتباطات در سوریه، به راحتی با زبان ترکی با مقامات ترکیه ارتباط برقرار می‌کنند و تیم اردوغان در اثنای ایفای نقش پیمانکار بازسازی و نوسازی سوریه، در واقع در حال اجرای یک الگوی ترکی برای اداره یک کشور عربی است. امضای توافق در همه زمینه ها همچنان که ذکر شد، در حال حاضر ترکیه در بسیاری از حوزه‌های ترکیه از دفاعی گرفته تا زیرساخت‌های انرژی، ارتباطات و حمل و نقل وارد شده است.
اما در بخش‌های دیگر نیز توافقنامه‌های متعددی امضا شده‌اند که یکی از آنها امضای یک تفاهم‌نامه همکاری آموزشی و مشاوره‌ای نظامی ترکیه و سوریه در آگوست سال ۲۰۲۵ میلادی بود. از مفاد اعلام شده این سند، می‌توان به چنین مواردی اشاره کرد: هماهنگی و برنامه‌ریزی آموزش نظامی، همکاری نظامی، مشاوره، تبادل اطلاعات و تجربه، تأمین تجهیزات نظامی، تأمین سامانه‌های تسلیحاتی، تجهیزات لجستیکی، خدمات مرتبط و پشتیبانی فنی و آموزش نحوه استفاده از تجهیزات.
در اکتبر ۲۰۲۵، وزارت دفاع ترکیه اعلام کرد که ۴۹ دانشجوی نظامی سوری وارد آکادمی‌های نظامی ترکیه شده‌اند که ۱۰ نفر از آنان برای تربیت در سطح بالای فرماندهی نیروی زمینی ارتش سوریه، ۱۸ نفر برای نیروی دریایی و ۲۱ نفر نیز برای نیروی هوایی سوریه بوده‌اند. بر اساس مفاد این سند باید گفت: رویه کنونی، چیزی فراتر از ارائه آموزش از سوی مستشاران ترکیه به سوری ها بوده و در واقع، شاهد ایجاد یک چارچوب برای هماهنگی و برنامه‌ریزی ظرفیت نظامی هستیم.
در زمان امضای این توافق، خبرگزاری رویترز در گزارش مفصلی اشاره کرده بود که این تفاهم‌نامه قرار است نخستین مرحله از یک توافق نظامی گسترده‌تر باشد. در همان زمان گفته شد، تیمی از مشاورین ابراهیم کالن رئیس سرویس اطلاعاتی میت ترکیه، در دو حوزه زیرساخت و معماری مفاهیم، بازسازی دستگاه اطلاعاتی – امنیتی استخبارات سوریه را بر عهده گرفته‌اند.
حالا ترکیه، علاوه بر تولید محتوای آموزشی برای سربازان و افسران ارتش سوریه، برنامه آموزش وزارت کشور سوریه را نیز ارائه داده و در عین حال، تربیت نسل جدیدی از ماموران امنیتی سوریه پسااسد را نیز به شکل غیرمستقیم بر عهده دارد. به باور متخصصین مطالعات امنیت ملی و کارشناسان دفاعی، اقدامات ترکیه برای بازسازی ساختارهای دفاعی، انتظامی و امنیتی سوریه، از منظر دولت‌سازی نظامی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.
چرا که وقتی یک کشور خارجی، علاوه بر آموزش افسر، خدمات دیگری مانند ارائه دکترین و فرهنگ سازمانی را در اختیار کشور دیگری قرار می‌دهد، بازتاب سیاسی – امنیتی آن، دست کم بین ۱۰ تا ۲۰ سال بر جای می‌ماند. بنابراین برخلاف تصورات مقامات رژیم صهیونیستی، در شرایط فعلی، استقرار نوع سلاح‌های ترکیه در خاک سوریه، اهمیت چندانی ندارد و مساله مهم دیگری در جریان است که می‌توان آن را انتقال همکاری از سطح آموزشی – نظامی به سطح «نهادسازی» و تعریف استراتژی قلمداد کرد.
در ۱۸ ژوئن ۲۰۲۶، هیأت نظامی سوریه به ریاست ژنرال سلیم ادریس به دانشگاه دفاع ملی ترکیه در استانبول رفت و دیدارهای مفصلی با رئیس دانشگاه دفاع ملی، افسران ارشد ترکیه و مسئولان آموزشی نظامی داشت. محور تمام این دیدارها، چنین مولفه‌هایی بود: «آموزش، توسعه حرفه‌ای، نهادسازی نظامی».
با این رویه، ترکیه عملاً وارد معماری تولید دانش نظامی سوریه می‌شود که گامی فراتر و مهمتر از استقرار سلاح و اعزام نیروی ارائه دهنده آموزش است. اقدامات ترکیه در سوریه، توجه سرویس اطلاعاتی امارات متحده عربی را به سوی خود جلب کرده و یک پژوهش در مرکز مطالعات سیاست خاورمیانه امارات درباره بازسازی نیروهای سوری تأکید می‌کند که توافق اوت ۲۰۲۵ چارچوب همکاری نظامی ترکیه و سوریه را ایجاد کرده و فراتر از آموزش، مشاوره و همکاری‌های نظامی است.
از دیگر سو، اندیشکده‌های صهیونیستی نیز به این موضوع حساس شده‌اند و مرکز Alma که تحولات نظامی ترکیه را از منظر اسرائیلی دنبال می‌کند، در تحلیل مه ۲۰۲۶ میلادی، برای توصیف موقعیت ترکیه در معماری دفاعی – امنیتی سوریه از عبارت «حامی استراتژیک» (strategic patron) استفاده کرده است.
