موجود برای دلالان، ناموجود برای بیماران؛ کدام داروها در ایران کمیاب یا نایاب شده‌اند؟
تا زمانی که فردی گرفتار بیماری خاصی نشود، هیچگاه اهمیت دارو و بالاتر از آن، عوارض فقدان، کمیابی و یا دلال‌بازی درباره آن، برای او معنای دقیق و درستی نخواهد داشت.
تا زمانی که فردی گرفتار بیماری خاصی نشود، هیچگاه اهمیت دارو و بالاتر از آن، عوارض فقدان، کمیابی و یا دلال‌بازی درباره آن، برای او معنای دقیق و درستی نخواهد داشت. تابناک در خبری نوشت: کمیاب بودن دارو و یا ایجاد بازار سیاه و دلالی برای آن، از آن دسته اتفاقاتی است که اصل انسانی و دینی ایجاب می‌کند تا خیلی زود برای رفع مساله اقدام شود.
نیابد از کنار آن گذشت و یا پی‌گیری را به آینده موکول کرد. یک عده‌ای -همین حالا که شما گزارش را می‌خوانید- از نداشتن داروی مرتبط درد می‌کشند و در شرایط ناگواری هستند.
تازه‌ترین گزارش‌ها و اظهارات مسئولان حوزه دارو نشان می‌دهد که اگرچه میزان کمبود دارو در ایران نسبت به سال‌های گذشته کاهش یافته، اما همچنان شماری از داروهای تخصصی و حیاتی با کمبود، کاهش موجودی یا دشواری دسترسی روبه‌رو هستند. اهمیت این مسئله برای بیماران مبتلا به بیماری‌های خاص و مزمن بیشتر است؛ زیرا در بسیاری از این موارد، امکان جایگزینی سریع دارو وجود ندارد.
بر اساس آخرین اظهارات سازمان غذا و دارو، تعداد کمبود داروهای اساسی و حیاتی که در سال ۱۴۰۱ به ۳۴۱ قلم رسیده بود، در ماه‌های اخیر به حدود ۶۵ قلم کاهش یافته است. با این حال، در گزارش‌های جدیدتر، حدود ۱۰۰ تا ۱۰۶ قلم دارو با کمبود یا موجودی کمتر از یک ماه شناسایی شده‌اند.
عمدتا تفاوت این اعداد به زمان پایش، نوع دارو و معیار مورد استفاده برای تعریف کمبود بازمی‌گردد. منابع متعدد و رسانه ها، گزارش‌های متعددی از کمبودهای دارویی ارائه کرده‌اند.
در میان داروهایی که در ماه‌های اخیر بیشتر نام آنها در گزارش‌های رسانه‌ای و اظهارات انجمن‌های بیماران مطرح شده، فرآورده‌های مربوط به بیماران هموفیلی و تالاسمی جایگاه ویژه‌ای دارند. فاکتور ۱۳؛ یکی از حساس‌ترین کمبودها فاکتور انعقادی ۱۳ یکی از مهم‌ترین داروهای مورد نیاز بیماران مبتلا به کمبود این فاکتور است.
گزارش‌های منتشرشده در ماه‌های اخیر از کاهش شدید موجودی این فرآورده و دشواری تأمین آن برای بیماران خبر داده‌اند. اهمیت فاکتور ۱۳ به دلیل تخصصی بودن آن است.
بیمارانی که به این فرآورده نیاز دارند، نمی‌توانند به سادگی آن را با یک داروی معمولی جایگزین کنند. در گزارش‌های اخیر حتی درباره کاهش ذخیره اضطراری این دارو هشدار داده شده است.
در کنار فاکتور ۱۳، نام دو فرآورده دیگر یعنی هیومیت P و فیبرینوژن نیز در گزارش‌های مربوط به کمبود داروهای بیماران هموفیلی و اختلالات انعقادی تکرار شده است. هیومیت P برای برخی بیماران مبتلا به بیماری فون‌ویلبراند و کمبود فاکتور VIII استفاده می‌شود و فیبرینوژن نیز برای بیماران مبتلا به کمبود شدید این ماده انعقادی کاربرد دارد.
گزارش‌های منتشرشده در سال ۱۴۰۵ از دشواری دسترسی به این فرآورده‌ها حکایت دارند. تالاسمی؛ جیدنیو همچنان مسئله‌ساز گروه دیگری که با مشکلات تأمین دارو روبه‌رو است، بیماران تالاسمی هستند.
جیدنیو یا دفرازیروکس یکی از مهم‌ترین داروهای مورد استفاده برای کنترل تجمع آهن در بدن این بیماران است. گزارش‌های منتشرشده در ماه‌های اخیر، از جمله اظهارات فعالان و انجمن‌های بیماران تالاسمی، از کمبود یا دشواری دسترسی به جیدنیو خبر می‌دهند.
اهمیت این دارو به این دلیل است که بیماران تالاسمی در نتیجه دریافت مکرر خون ممکن است با تجمع آهن در بدن مواجه شوند و به داروهای دفع‌کننده آهن نیاز داشته باشند. دسفرال یا دفروکسامین نیز از دیگر داروهای مورد استفاده در درمان اضافه‌بار آهن است که نام آن در گزارش‌های مربوط به مشکلات تأمین داروی بیماران تالاسمی مطرح شده است.
انسولین؛ مشکل در برخی انواع و برندها انسولین نیز طی ماه‌های اخیر یکی از داروهای پرحاشیه در بازار ایران بوده است. برخی گزارش‌های رسانه‌ای از اختلال در دسترسی به تعدادی از انواع انسولین وارداتی خبر داده‌اند.
در مقابل، مسئولان سازمان غذا و دارو تأکید کرده‌اند که نمی‌توان وضعیت موجودی برخی انواع یا برندهای خاص را با «کمبود عمومی انسولین» یکی دانست. به گفته مسئولان، بخش مهمی از نیاز کشور از طریق تولید داخلی و واردات تأمین می‌شود.
در همین گروه، متفورمین وضعیت متفاوتی دارد. بر اساس آخرین آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان دارویی، تولید و تأمین متفورمین افزایش یافته و این دارو در حال حاضر در زمره داروهای دارای کمبود شدید قرار نمی‌گیرد.
داروهای اعصاب و روان؛ گزارش‌هایی از نایابی همچنین در حوزه اعصاب و روان نیز گزارش‌های متعددی از کمبودها وجود دارد. در ماه‌های اخیر گزارش‌هایی درباره دشواری تهیه برخی داروهای اعصاب و روان نیز منتشر شده است.
از جمله نام‌هایی که در گزارش‌های رسانه‌ای مطرح شده‌اند می‌توان به سرترالین، ونلافاکسین، ریسپریدون و کلوزاپین اشاره کرد. سرترالین و ونلافاکسین عمدتاً در درمان افسردگی و برخی اختلالات اضطرابی کاربرد دارند.
ریسپریدون و کلوزاپین نیز برای برخی اختلالات روان‌پزشکی تجویز می‌شوند. داروهای سرطان؛ کمبودهای تخصصی و مقطعی داروهای مورد استفاده بیماران مبتلا به سرطان نیز در سال جاری با مشکلاتی در زمینه تأمین مواجه بوده‌اند.
البته برخلاف برخی فرآورده‌های هموفیلی و تالاسمی، در گزارش‌های تازه کمتر می‌توان نام یک داروی شیمی‌درمانی مشخص را به عنوان داروی کاملاً ناموجود و دارای کمبود سراسری مشاهده کرد. بخش قابل توجهی از مشکلات این بیماران به داروهای تخصصی، وارداتی و اقلامی مربوط می‌شود که تأمین آنها به ارز، مواد اولیه و شبکه واردات وابستگی بیشتری دارد.
در این حوزه همچنین باید میان کمبود واقعی دارو و افزایش قیمت یا کاهش پوشش بیمه‌ای تفاوت قائل شد. برخی بیماران ممکن است به دلیل قیمت بالا یا محدودیت بیمه‌ای نتوانند داروی مورد نیاز خود را تهیه کنند، در حالی که دارو از نظر شبکه رسمی توزیع موجود است.
برای این بیماران، همین موضوع، معنایی غیر فقدان دارو ندارد؛ لذا وظیفه نهادهای مربوطه، تدارک شرایط خرید این داروها و دسترسی راحت‌تر به آنهاست. آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای کودکان آنتی‌بیوتیک‌ها و به‌ویژه برخی سوسپانسیون‌های خوراکی نیز در آمارهای رسمی کمبود دارویی سال ۱۴۰۵ دیده شده‌اند.
این مسئله در مورد داروهای کودکان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا همه داروهای بزرگسالان را نمی‌توان به سادگی جایگزین فرآورده‌های مناسب کودکان کرد. طبق آخرین اظهارات مسئولان سازمان غذا و دارو، ظاهرا بخشی از کمبودهای این گروه در ماه‌های اخیر برطرف شده است.
داروهای بیهوشی و بیمارستانی کمبود دارو در بیمارستان‌ها نیز یکی از بخش‌های مهم مسئله است. بر اساس گزارش‌های رسمی، برخی داروهای بیهوشی، سرم‌ها و داروهای مورد استفاده در بیمارستان‌ها در مقاطعی با کاهش موجودی مواجه بوده‌اند.
با این حال، سازمان غذا و دارو تأکید کرده است که کمبود دارو در یک بیمارستان، به‌ویژه بیمارستان‌هایی که با مشکلات مالی و بدهی مواجه‌اند، الزاماً به معنای کمبود همان دارو در کل کشور نیست. این تفکیک برای تحلیل آمار اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دارویی ممکن است در یک مرکز درمانی موجود نباشد، اما در شبکه توزیع یا بیمارستان‌های دیگر قابل تهیه باشد.
این گزارش به پایان می‌رسد، اما درد نه! یکی از دلایل سردرگمی درباره وضعیت دارو، تفاوت در تعریف «کمبود» است.
ممکن است یک گزارش از ۶۵ قلم داروی اساسی و حیاتی سخن بگوید، در حالی که گزارش دیگری تعداد اقلام دارای موجودی کمتر از یک ماه را بیش از ۱۰۰ قلم اعلام کند. از نظر مسئولان، در شهریور ۱۴۰۵، مشکل دارو در ایران بیشتر به شکل کمبودهای نقطه‌ای، مقطعی و تخصصی دیده می‌شود و با کمبود فراگیر همه گروه‌های دارویی تفاوت دارد.
اما از زاویه دیگری هم باید موضوع را دید؛ گران بودن دارو، بازار دلالی و قاچاق و... برای عمده بیماران، معنایی جز نایاب شدن و فقدان دارو ندارد.
وقتی او زمینه تهیه دارو را ندارد، درواقع با نایابی دارو مواجه است؛ در مقابل آن، چیزی که از همه این بازارها و کاسبی‌ها و مسئولیت‌پذیری‌ها! نصیب بیمار می‌شود، «درد» است؛ دردی که همین حالا نیز در جان او جریان دارد و با پایان این گزارش هم به پایان نمی‌رسد.
۲۳۳۳۲۷
