از توصیه‌های سروش صحت برای نویسندگی تا تکنیک تصویر و تدوین به روایت محمود کلاری و مستانه مهاجر

چهارمین کارگاه آموزشی ریلیمو روز پنجشنبه ۲۳ مهر در شیراز برگزار شد و سروش صحت فیلمنامه نویس و کارگردان سینما و تلویزیون، مستانه مهاجر تدوینگر و تهیه کننده و محمود کلاری فیلمبردار مطرح در آن به ارائه سخنرانی پرداختند. صحت با اشاره به شکل‌گیری قالب‌های تازه در عرصه تولید و نمایش، میکرودراما را امکانی جدید در کنار قالب‌های شناخته‌شده فیلم و سریال دانست. به اعتقاد او، ظهور این قالب به معنای از بین رفتن سینمای کلاسیک یا کنار رفتن شکل‌های قبلی روایت نیست، بلکه امکان دیگری به مجموعه شیوه‌های قصه‌گویی اضافه شده است.

کارگردان «استخر» بر اهمیت شناخت ساختار داستان تأکید و بیان کرد: آشنایی با قواعد به نویسنده کمک می‌کند تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرد، اما شناخت این قواعد باید در کنار تجربه، مشاهده و توانایی تشخیص ویژگی‌های هر داستان قرار بگیرد. نویسنده باید بداند چرا یک انتخاب را انجام می‌دهد و آن انتخاب چه تأثیری بر روایت خواهد گذاشت. صحت همچنین به اهمیت اقتباس در فیلم‌سازی اشاره و بیان کرد: من به شخصه به آثاری که از منبعی دیگر اقتباس شده‌اند علاقه دارم.

اقتباس می‌تواند یکی از انتخاب‌های ارزشمند در میان آثار باشد، اما نمی‌توان برای آن قاعده‌ای قطعی تعیین کرد. ارزش یک اثر اقتباسی باید در خود اثر و نحوه تبدیل منبع اولیه به روایت تازه بررسی شود. این کارگردان درباره نویسندگی نیز آموزش‌هایی داد و بیان کرد: یکی از راه‌های تمرین نویسندگی، ساختن داستان از یک موقعیت ساده است.

نویسنده می‌تواند از یک اتفاق روزمره شروع کند و با پرسیدن این سؤال که بعد از آن چه رخ می‌دهد، مسیرهای مختلفی برای ادامه داستان پیدا کند. با این حال، هر مسیر احتمالی لزوماً به داستانی جذاب تبدیل نمی‌شود و نویسنده باید بتواند از میان امکان‌های مختلف، مسیری را انتخاب کند که از نظر روایی منسجم‌تر و از نظر دراماتیک مؤثرتر است. در ادامه مستانه مهاجر تدوینگر سینما با اشاره به نمونه‌های خارجی میکرودراما، بر ضرورت شناخت این قالب و استفاده خلاقانه از ظرفیت‌های آن در ایران تأکید کرد و گفت: میکرودراما در شکل‌های مختلفی در جهان تولید می‌شود و بخشی از نمونه‌های شناخته‌شده آن، به‌ویژه در بازارهای آسیایی، بر داستان‌های عاشقانه، خیانت و روابط عاطفی تمرکز دارند.

با این حال، سازندگان ایرانی نباید خود را به موضوعات تکرارشونده در نمونه‌های خارجی محدود کنند. مهاجر با بیان اینکه جامعه و تجربه زیسته مخاطب ایرانی می‌تواند منبعی برای خلق داستان‌های متفاوت باشد، توضیح داد: ما آدم‌های خلاقی هستیم و می‌توانیم در محدودیت هم خلاقیت به خرج دهیم. قرار نیست حتماً درباره همان موضوعاتی بسازیم که در نمونه‌های خارجی دیده‌ایم.

این تهیه کننده افزود: می‌توان موضوعات اجتماعی و تجربه‌های روزمره را نیز در قالب عمودی روایت کرد؛ به شرط آنکه سازنده بتواند از دل موضوع، موقعیتی جذاب بسازد و مخاطب را با خود همراه کند. به گفته مهاجر، استفاده از الگوهای موفق جهانی برای شناخت ظرفیت‌های این قالب ضروری است، اما تقلید صرف از آن‌ها نمی‌تواند به شکل‌گیری زبان مستقل در تولیدات ایرانی کمک کند. سازندگان باید ضمن آشنایی با تجربه‌های دیگر کشورها، به ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی مخاطبان خود توجه داشته باشند.

در بحش دیگر کارگاه، محمود کلاری با تأکید بر ضرورت توجه به ویژگی‌های قاب عمودی در تمام مراحل تولید فیلم گفت: نباید داستان را همان‌گونه نوشت که در حالت عادی نوشته می‌شود، بلکه باید از همان زمان نوشتن، رفتن به لوکیشن، طراحی میزانسن و حتی هنگام فکر کردن به شات، با توجه به ویژگی‌های این فرمت تصمیم گرفت. محمود کلاری، فیلمبردار پیشکسوت سینمای ایران، در کارگاه اظهار کرد: خیلی‌ها علاقه‌مندند از جمله خود من که فیلم کوتاه ببینند چون پر خلاقیت است؛ چگونگی ابراز مضمون، یک کانسپت بسیار فراگیر و بعضی وقت‌ها بسیار گسترده را خیلی فشرده و کوتاه به ما منتقل می‌کند اما پلتفرمی برای عرضه ندارد. این فیلمبردار باسابقه با استقبال از فراهم‌شدن بستر عرضه در پلتفرم‌ها تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین اتفاقاتی که الان دارد می‌افتد به نظر من این بخش است که این شرایط برای سریال‌های کوتاه فراهم شده است.

در پایان حامد رهنما دبیر جشنواره «ریلیمو»، درباره تمدید مهلت ارسال آثار این رویداد گفت: مهلت ارسال آثار تا پایان مهرماه بود، اما بسیاری از شرکت کنندگان و فیلمسازان از طریق شبکه‌های اجتماعی ریلیمو و شماره تماس دبیرخانه با ما ارتباط می‌گرفتند و می‌گفتند فیلمنامه‌های خوبی دارند، ولی برای آماده‌سازی اثر به زمان بیشتری نیاز دارند. به همین دلیل، مهلت ارسال آثار را تا ۲۰ آبان تمدید کردیم. وی با اشاره به تجربه برگزاری جشنواره فیلم ۱۰۰ افزود: در دوره‌های چهارم و پنجم این جشنواره، بسیاری از کارگردان‌هایی که امروز آثار خوبی تولید می‌کنند و برای مخاطبان شناخته‌شده هستند، در آن مقطع در جشنواره‌های فیلم کوتاه حضور داشتند.

بر همین اساس، نظر جمعی بر این شد که به‌جای سفارش مستقیم اثر در حوزه میکرودراما، کار را با برگزاری جشنواره آغاز کنیم. رهنما همچنین درباره برنامه‌های آموزشی جشنواره گفت: در این دوره تلاش کردیم کارگاه‌های آموزشی برگزار کنیم. با توجه به شرایط و محدودیت‌های موجود، اجرای این برنامه‌ها تا حدودی دشوار بود، اما خوشبختانه استقبال خوبی از آن‌ها صورت گرفت.

از آنجا که میکرودراما قالبی نسبتاً نوظهور است، این کارگاه‌ها توانستند به کارگردان‌ها در مسیر ساخت آثارشان کمک کنند. وی ادامه داد: احتمالاً در هفته آینده نیز یک کارگاه آنلاین دیگر در بخش هوش مصنوعی برگزار خواهیم کرد تا شرکت‌کنندگان بتوانند از آموزش‌های تکمیلی این بخش بهره‌مند شوند. رهنما در پایان گفت: همچنین برای افرادی که در شهرهای دیگر حضور دارند و امکان شرکت در کارگاه‌ها را نداشته‌اند، محتوای تصویری و متنی این کارگاه‌ها در وب‌سایت ریلیمو منتشر شده است و علاقه‌مندان می‌توانند از این مطالب استفاده کنند.