احمد کاوری: نمی‌خواستم در «دیوار دفاعی» شعار بگوییم

احمد کاوری، کارگردان سینما و تلویزیون که پیشتر سریال «وارش»، «بچه مهندس» و «مهمان‌کشی» را برای تلویزیون ساخته، در گفت‌وگو با ایسنا درباره جذابیت دوره تاریخی سریال «دیوار دفاعی» و انگیزه خود برای ساخت آن از آستانه ملی‌شدن صنعت نفت اظهار کرد: «جذابیت این دوره تاریخی در این بود که با یک مقطع بسیار مهم و سرنوشت‌ساز از تاریخ معاصر ایران مواجه بودیم؛ دوره‌ای که مسئله نفت فقط یک موضوع اقتصادی نبود، بلکه با زندگی، معیشت و عزت مردم گره خورده بود.» وی توضیح داد که در چنین فضایی، مردم عادی، به‌ویژه کارگران نفت، در متن اتفاقات بزرگی قرار می‌گرفتند که سرنوشت کشور را تحت تأثیر قرار می‌داد. این کارگردان افزود: «آنچه بیش از همه برایم اهمیت داشت، این بود که این تاریخ را نه صرفاً از زاویه اتفاقات سیاسی و شخصیت‌های شناخته‌شده، بلکه از نگاه آدم‌هایی روایت کنیم که در دل این تحولات زندگی می‌کردند.» کاوری معتقد است «دیوار دفاعی» فرصتی بود تا نشان دهد یک اتفاق بزرگ تاریخی چگونه می‌تواند وارد زندگی روزمره مردم شود و روی انتخاب‌ها، روابط و سرنوشت آنها اثر بگذارد.

کاوری از طرف دیگر، فوتبال را یک امکان جذاب دراماتیک دانست و توضیح داد: «فوتبال می‌توانست به شکلی ملموس، تقابل قدرت و اراده را به تصویر بکشد.» وی اظهار کرد که تلاش کرده تاریخ را از حالت یک روایت رسمی و دور از مخاطب خارج کند و آن را به قصه آدم‌هایی تبدیل کند که برای حق خودشان می‌ایستند و افزود: «همین ترکیب تاریخ، انسان و درام، مهم‌ترین انگیزه برای پذیرفتن کارگردانی «دیوار دفاعی» بود.» کاوری درباره تقابل کارگران ایرانی و انگلیسی‌ها در سریال توضیح داد: «نقطه قوت «دیوار دفاعی» این است که این دو نگاه را از هم جدا نکردیم. بستر داستان کاملاً تاریخی و سیاسی است اما تلاش کردیم سیاست و تاریخ را از مسیر زندگی آدم‌ها روایت کنیم، نه اینکه صرفاً اطلاعات تاریخی را به مخاطب منتقل کنیم.» وی اظهار کرد که به‌عنوان کارگردان، کارگران نفت و شرایطی که در آن قرار گرفته‌اند، مهم‌ترین نقطه ورود به این تاریخ بود؛ آدم‌هایی که مسئله‌شان در ابتدا بسیار ساده و انسانی است، حق و دستمزدی که باید دریافت کنند و عزتی که می‌خواهند حفظ کنند اما همین مسئله به‌تدریج آنها را وارد یک تقابل بزرگ‌تر می‌کند.

این کارگردان افزود: «حضور انگلیسی‌ها و مسئله نفوذ آنها هم در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند.» کاوری معتقد است نمی‌خواست با یک روایت شعاری یا گزارش‌گونه مواجه باشند؛ می‌خواست مخاطب ابتدا با آدم‌ها همراه شود، دغدغه‌شان را لمس کند و بعد متوجه ابعاد بزرگ‌تر تاریخی و سیاسی ماجرا شود. وی توضیح داد که تاریخ زمانی دراماتیک و ماندگار می‌شود که از دل شخصیت‌ها و انتخاب‌های انسانی عبور کند و «دیوار دفاعی» هم تلاش می‌کند همین مسیر را طی کند؛ یک اتفاق تاریخی بزرگ را از دریچه زندگی آدم‌های معمولی روایت کند.

کارگردان «دیوار دفاعی» درباره پیوند فوتبال با داستان صنعت نفت گفت: «بله، فوتبال از ابتدا یکی از عناصر مهم فیلمنامه بود و جذابیتش در این بود که فوتبال صرفاً یک اتفاق ورزشی در داستان نباشد، بلکه تبدیل شود به زبان دیگری برای روایت همان تقابلی که در بستر صنعت نفت شکل گرفته است.» وی توضیح داد: «در ظاهر، ما با یک مسابقه فوتبال روبه‌رو هستیم؛ در لایه زیرین اما، مسئله بر سر قدرت، اعتمادبه‌نفس، حق‌خواهی و ایستادگی است. یک طرف کارگرانی هستند که تجربه حرفه‌ای فوتبال ندارند و طرف دیگر تیمی قرار دارد که از امکانات و تجربه بیشتری برخوردار است.

بنابراین مسابقه به‌تدریج از یک بازی ساده فراتر می‌رود و برای شخصیت‌ها معنای دیگری پیدا می‌کند.» کاوری از طرفی فوتبال برای مردم آن منطقه را به مرور بخشی از زندگی و فرهنگ اجتماعی‌شان دانست و اظهار کرد: «همین موضوع کمک می‌کرد فضای تاریخی قصه برای مخاطب ملموس‌تر شود.» وی افزود: «ما تلاش کردیم از ظرفیت فوتبال استفاده کنیم تا یک موضوع تاریخی و سیاسی را به یک درام پرکشش، انسانی و قابل لمس تبدیل کنیم؛ به شکلی که حتی مخاطبی که اطلاعات زیادی از تاریخ ملی‌شدن نفت ندارد، از طریق قصه و شخصیت‌ها با آن دوره ارتباط برقرار کند.» کاوری درباره چالش‌های بازسازی فضای سال ۱۳۲۹، به‌خصوص محیط پالایشگاه، مناسبات اجتماعی و سبک زندگی آن دوره توضیح داد: «مهم‌ترین چالش این بود که صرفاً یک تصویر قدیمی و نوستالژیک نسازیم؛ باید فضایی ایجاد می‌کردیم که مخاطب احساس کند واقعاً وارد آن دوره شده است.» وی اظهار کرد: «با حمایت تهیه‌کننده و نگاه درست طراح صحنه، تمام فضای پالایشگاه ساخته شد و قبول این زحمت و هزینه در جهت همراهی مخاطب با آن دوره تاریخی صورت گرفت.» این کارگردان افزود: «در طراحی صحنه، ایستگاه نفتی اهمیت ویژه‌ای داشت؛ چون هم باید نشانه‌های صنعتی آن دوران را می‌داشت و هم مناسبات حاکم بر محیط کار، تفکیک فضاها و تفاوت جایگاه کارگران و مدیران را نشان می‌داد.» کاوری توضیح داد که تلاش کردند جزئیات محیط، ابزارها، معماری، تابلوها و حتی فرسودگی فضاها باورپذیر باشد. کاوری در ادامه درباره لباس‌ها اظهار کرد: «در لباس هم فقط به قدیمی بودن پوشش فکر نکردیم؛ لباس باید بیانگر طبقه اجتماعی، شغل، موقعیت و سبک زندگی شخصیت‌ها می‌بود.

حتی تفاوت لباس یک کارگر پالایشگاه با فردی که جایگاه اداری یا مدیریتی داشت، برای ما اهمیت داشت.» وی افزود: «در فضاسازی شهری و زندگی مردم هم همین نگاه را دنبال کردیم؛ از خانه‌ها و وسایل زندگی گرفته تا نوع رفت‌وآمد، رفتارهای اجتماعی و روابط میان مردم. در واقع سعی کردیم تاریخ را فقط در دکور نبینیم، بلکه در سبک زندگی و رفتار شخصیت‌ها هم جاری کنیم.» کارگردان «دیوار دفاعی» معتقد است: «طبیعتاً بازسازی چنین دوره‌ای با محدودیت‌های اجرایی و تولیدی همراه است اما وقتی قرار است یک داستان تاریخی برای مخاطب امروز روایت شود، این جزئیات بسیار مهم‌اند؛ چون هرچه جهان داستان باورپذیرتر باشد، مخاطب راحت‌تر با شخصیت‌ها و درام آن ارتباط برقرار می‌کند.» کاوری درباره هدایت بازیگران شخصیت‌های «دلاور» و «یاور» توضیح داد: « «دلاور» و «یاور» از همان ابتدا فقط دو شخصیت قصه نبودند؛ در واقع دو تا از اولین آدم‌هایی بودند که قرار بود دست مخاطب را گرفته و وارد جهان سریال کنند.

بنابراین خیلی مهم بود که بازی‌شان تصنعی یا صرفاً در خدمت معرفی قصه نباشد.» وی اظهار کرد: «می‌خواستم مخاطب احساس کند این آدم‌ها قبل از شروع داستان هم زندگی داشته‌اند و بعد از تمام شدن هر صحنه هم زندگی‌شان ادامه دارد. در هدایت بازیگران این دو شخصیت، مهم‌ترین نکته این بود که «دلاور» و «یاور» صرفاً ابزار روایت نباشند، بلکه از همان ابتدا به‌عنوان دو آدم واقعی با گذشته، ویژگی‌های شخصیتی و دغدغه‌های خودشان دیده شوند.» این کارگردان در مورد «یاور» اظهار کرد: «اقتدار، جسارت و در عین حال وجه انسانی شخصیت اهمیت داشت؛ اینکه قهرمانی او شعاری و اغراق‌شده نباشد و مخاطب بتواند با او همذات‌پنداری کند.» کاوری درباره «دلاور» هم توضیح داد: «تلاش کردیم شخصیت، انرژی و جهان‌بینی خاص خودش را داشته باشد و در کنار «دلاور»، یک رابطه و تضاد جذاب ایجاد کند.» وی افزود: «از طرف دیگر، بازی بازیگران باید متناسب با فضای تاریخی سریال باشد؛ یعنی نوع نگاه، حرکات، میزانسن و حتی سکوت‌هایشان نباید شبیه آدم‌های امروز باشد.

به همین دلیل بخش مهمی از کار ما این بود که بازیگران را وارد جهان آن دوره کنیم تا شخصیت‌ها برای مخاطب باورپذیر شوند.» کاوری معتقد است: «وقتی این اتفاق در قسمت‌های ابتدایی بیفتد، مخاطب خیلی زود با شخصیت‌ها همراه می‌شود و بعد می‌تواند وارد لایه‌های بزرگ‌تر داستان، یعنی فضای کارگری، نفت و اتفاقات تاریخی آن دوره شود.» وی توضیح داد: «در کار با بازیگران، بیشتر از اینکه بخواهم صرفاً روی دیالوگ و لحن تأکید کنم، سعی کردیم به جزئیات رفتاری برسیم؛ اینکه چطور راه می‌روند، چطور به هم نگاه می‌کنند، چه زمانی سکوت می‌کنند و حتی چه چیزهایی را نمی‌گویند. این جزئیات خیلی وقت‌ها بیشتر از دیالوگ شخصیت را می‌سازند.» کارگردان «دیوار دفاعی» درباره شخصیت «یاور» گفت: ««یاور» برایم شخصیتی بود که باید نوعی استواری و جسارت در وجودش دیده می‌شد اما نمی‌خواستم این ویژگی‌ها تبدیل به قهرمان‌سازی اغراق‌آمیز شود.

دنبال وجه انسانی او بودم؛ اینکه در کنار قدرت و جسارت، تردید، خستگی و آسیب‌پذیری هم داشته باشد.» کاوری در مورد «دلاور» نیز اظهار کرد: «مهم بود که صرفاً مکمل «دلاور» نباشد. باید شخصیت مستقل خودش را داشته باشد و رابطه این دو نفر از دل تفاوت‌ها و شباهت‌هایشان شکل بگیرد.

بخش جذاب کار همین بود که کم‌کم ریتم و شیمی بین دو بازیگر را پیدا کنیم.» این کارگردان در پایان گفت: «چیزی که همیشه در هدایت بازیگر برایم مهم است، «باور کردن» است. اگر خود بازیگر موقعیت و دنیای شخصیت را باور کند، دیگر لازم نیست خیلی چیزها را به زور به مخاطب توضیح بدهیم.» کاوری افزود: «در مورد «دلاور» و «یاور» هم تلاش این بود که اول خودمان این جهان را باور کنیم و بعد اجازه بدهیم مخاطب هم همراه ما وارد آن شود.»