ثبت «نان سنگک» به‌عنوان میراث‌ناملموس ایران/ ثبت‌جهانی در دستور کار است

از میراث آریا، علیرضا ایزدی، با اشاره به ثبت ملی «نان سنگک» در شورای ملی ثبت آثار ناملموس، اظهار کرد: پرونده «نان سنگک» به‌عنوان یکی از اصیل‌ترین و مردمی‌ترین نان‌های سنتی ایران، پس از طی مراحل کارشناسی در شورای ثبت آثار ملی، در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسید. او افزود: ثبت این عنصر فرهنگی، اقدامی در جهت صیانت از بخشی از حافظه تاریخی، فرهنگ زیست روزمره، دانش بومی و هویت غذایی ایرانیان است؛ میراثی که طی نسل‌ها در زندگی مردم حضور داشته و همچنان بخشی از فرهنگ عمومی جامعه ایرانی را شکل می‌دهد.

مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث‌فرهنگی درباره مستندات تاریخی مربوط به پیشینه نان سنگک گفت: کهن‌ترین سند مکتوب شناخته‌شده‌ای که در آن به نان سنگک اشاره شده، فرهنگ لغات «برهان قاطع» تألیف خلف تبریزی در سال ۱۰۶۲ هجری قمری است که در آن ذیل واژه «سنگک» آمده است: نوعی از نان است که روی سنگریزه‌های گرم بپزند. ایزدی ادامه داد: افزون بر این سند مکتوب، مجموعه‌ای از روایت‌های شفاهی و اشارات تاریخی نیز درباره پیشینه این نان وجود دارد که قدمت آن را به دوره ساسانی و حتی پیش از اسلام نسبت می‌دهد.

برخی منابع تاریخی نیز به ناآشنایی سپاهیان عرب هنگام ورود به مدائن با این نوع نان اشاره کرده‌اند که می‌تواند در بررسی تاریخی جایگاه و پیشینه این شیوه پخت مورد توجه قرار گیرد. او تاکید کرد: در بررسی پرونده‌های میراث ناملموس، مجموعه‌ای از شواهد تاریخی، اسناد مکتوب، روایت‌های شفاهی، استمرار فرهنگی، دانش و مهارت‌های مرتبط و جایگاه عنصر در زندگی اجتماعی مردم مورد بررسی قرار می‌گیرد.

شواهد باستان‌شناختی از استمرار شیوه پخت سنگک ایزدی در ادامه با اشاره به شواهد باستان‌شناختی مرتبط با شیوه پخت نان سنگک اظهار کرد: در یکی از قلعه‌های مخروبه در ورامین، بقایای یک نانوایی سنگکی شامل تنوری سالم و ریگ‌های ویژه پخت کشف شده است که می‌تواند به‌عنوان شاهدی ملموس از استمرار این شیوه پخت در ایران مورد توجه قرار گیرد. او افزود: وجود چنین شواهدی در کنار اسناد تاریخی و روایت‌های شفاهی، تصویری چندلایه از پیشینه این میراث ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که «سنگک» دانش و مهارتی است که در پیوند با ابزار، محیط، شیوه پخت و فرهنگ مصرف، در طول زمان استمرار یافته است.

مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث‌فرهنگی درباره روایت مشهور نقش شیخ بهایی در طراحی تنور سنگکی نیز گفت: در سال‌نمای کمیته نانوایان تهران که در سال ۱۳۲۶ خورشیدی منتشر شده، روایتی درباره درخواست شاه‌عباس صفوی از شیخ بهایی برای ارائه راهکاری به‌منظور تأمین نان لشکریان در سفرها نقل شده است که بر اساس آن، طراحی تنور سنگکی به شیخ بهایی نسبت داده شده است. ایزدی ادامه داد: فارغ از میزان انطباق تاریخی این روایت با واقعیت، استمرار اصول کلی این شیوه پخت در نانوایی‌های سنگکی امروز، خود نشان‌دهنده جایگاه ویژه این سنت در فرهنگ غذایی ایرانیان است.

او همچنین به نوشته‌های شاطر داوود روغنی، نانوا و چهره شناخته‌شده ری، اشاره کرد و گفت: او در کتاب خود که در سال ۱۳۵۶ منتشر شده، نان سنگک را از منظر طعم، هضم و سلامت، «بهترین نان ایران و شاید دنیا» توصیف کرده است؛ تعبیری که نشان‌دهنده جایگاه این نان در فرهنگ و ذائقه عمومی ایرانیان است. ثبت ملی؛ آغاز مسیر صیانت از یک میراث زنده ایزدی ثبت ملی نان سنگک را نقطه آغاز فرآیندی گسترده‌تر برای حفاظت و انتقال این میراث به نسل‌های آینده دانست و تصریح کرد: مهم‌ترین کارکرد ثبت ملی، شناسایی، مستندسازی و صیانت از دانش و مهارت‌های سنتی مرتبط با این عنصر و فراهم کردن زمینه انتقال آن به نسل‌های آینده است.

او گفت: میراث ناملموس زمانی معنا پیدا می‌کند که در متن زندگی مردم زنده باشد. بنابراین، حفاظت از نان سنگک به حفظ شکل ظاهری آن محدود نمی‌شود، بلکه دانش و مهارت شاطر، شیوه آماده‌سازی خمیر، نحوه پخت، ابزار و تجهیزات سنتی و مجموعه سنت‌ها و آیین‌های مرتبط با آن نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث‌فرهنگی افزود: ثبت این میراث می‌تواند زمینه توجه بیشتر به نانوایی‌های سنتی، حمایت از استادکاران و حاملان این دانش و مهارت و همچنین تقویت فرآیند مستندسازی و احیای سنت‌های مرتبط با پخت سنگک را فراهم کند. ایزدی با بیان اینکه نان در فرهنگ ایرانی فراتر از یک ماده غذایی است، اظهار کرد: نان در فرهنگ ایرانی با مفاهیمی همچون خانواده، معیشت، مهمان‌نوازی، آیین‌های اجتماعی و زندگی روزمره مردم پیوند خورده است و سنگک به دلیل شیوه تولید، ساختار سنتی پخت و استمرار حضور آن در سفره ایرانی، جایگاهی ویژه در این منظومه فرهنگی دارد.

صیانت از چنین عناصری در حقیقت صیانت از سرمایه فرهنگی کشور است؛ زیرا بخش مهمی از هویت یک جامعه در عناصر به ظاهر ساده اما عمیقا ریشه‌دار زندگی روزمره آن شکل می‌گیرد. تلاش برای ثبت‌جهانی نان سنگک مدیرکل ثبت آثار ملی و جهانی وزارت میراث‌فرهنگی درباره چشم‌انداز ثبت جهانی نان سنگک نیز گفت: ثبت ملی، یکی از مراحل مهم در مسیر حفاظت و معرفی بین‌المللی میراث ناملموس است و ما با تکمیل مستندات، تقویت مطالعات و معرفی این میراث در مجامع و محافل بین‌المللی، موضوع ثبت‌جهانی نان سنگک در فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو را دنبال خواهیم کرد.

ایزدی تاکید کرد: تحقق چنین هدفی نیازمند همکاری و هم‌افزایی میان نهادهای مرتبط، پژوهشگران، تاریخ‌پژوهان، حاملان سنت، نانوایان و فعالان حوزه میراث‌فرهنگی است و امیدواریم با یک حرکت جمعی و مبتنی بر مستندات علمی، بتوانیم این میراث زنده ایرانی را در سطح جهانی نیز معرفی کنیم. وی گفت: از همه پژوهشگران، تاریخ‌دانان، نانوایان سنتی و فعالان میراث‌فرهنگی که در مسیر تهیه و تکمیل این پرونده همکاری کرده‌اند، صمیمانه قدردانی می‌کنم.

نان سنگک روایتگر بخشی از تاریخ، هنر، دانش و هویت ایرانیان است و صیانت از آن، در حقیقت پاسداری از بخشی از حافظه فرهنگی این سرزمین و انتقال آن به نسل‌های آینده است.