آرتمیا در مسیر بازگشت؛ مزارع پرورشی راهی برای آینده پایدار

نگین فیروزه‌ای شمال غرب کشور، پس از سال‌ها چالش زیست‌محیطی، این روزها نفس تازه‌ای می‌کشد و این احیا، امیدهای فراوانی را برای صنعت آبزی‌پروری و اقتصاد منطقه به ارمغان آورده است. احیای دریاچه ارومیه، تنها زیستگاه طبیعی گونه ارزشمند آرتمیا اورمیانا، نه تنها نویدبخش بازگشت حیات به این پهنه آبی است، بلکه راه را برای تحول بنیادین در صنعت آبزی‌پروری کشور و تبدیل ایران به قطب تولید سیست آرتمیا (Cyst Artemia به تخم مقاوم آرتمیا گفته می‌شود) در منطقه هموار می‌سازد.

در قلب این تحولات و در حاشیه دریاچه ارومیه، مرکز تحقیقات آرتمیا و جانوران آبزی کشور با تدوین برنامه‌هایی جامع، به دنبال حفاظت از این گونه ها و بومی‌سازی فرآیندهای کلیدی و تبدیل فرآورده‌های آرتمیا به یک محصول استراتژیک و صادرات‌محور است. رئیس مرکز تحقیقات آرتمیا و جانوران آبزی کشور، در تشریح برنامه‌های این مرکز به خبرنگار ایرنا گفت: حمایت سبز(تولید پایدار با تکیه بر صیانت از منابع و محیط زیست) از آرتمیا راهبرد کلیدی مرکز تحقیقات است.

دکتر علی نکویی‌فرد خاطرنشان کرد: اجرای پنج طرح تحقیقاتی در سه بازه زمانی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت در این زمینه در دستور کار است که هدف اصلی آن‌ها بازگرداندن حیات به دریاچه و توسعه صنعت آرتمیاست. وی افزود: این طرح‌ها شامل توسعه و تکمیل بانک سیست جمعیت‌های مختلف آرتمیای کشور، پایش مستمر آرتمیای دریاچه ارومیه، شناسایی مناطق مستعد تولید آرتمیا در مناطق مستعد و آب‌های نامتعارف کشاورزی کشور، همکاری با تولیدکنندگان و توسعه مزارع پرورشی آرتمیا در استان‌های مختلف است.

توسعه مزارع پرورشی؛ گامی بلند در جهت خودکفایی نکویی‌فرد خاطرنشان کرد: برنامه‌های تولید آرتمیا در مزارع پرورشی در استان‌های آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی، یزد، کاشان و کرمان در حال اجراست. وی به طرح در حال نهایی‌سازی در منطقه رحمانلوی عجب‌شیر اشاره کرد و گفت: این طرح شامل ۵۵ هکتار پرورش آرتمیا با ظرفیت تولید سالانه پنج تن سیست و یک هکتار مزرعه پرورش جلبک برای تغذیه آرتمیا است.

رئیس مرکز تحقیقات آرتمیا و جانوران آبزی کشور یادآوری کرد: همچنین طرح‌های مشابهی در استان آذربایجان غربی، از جمله راه‌اندازی ۲۰۰ هکتار در مجتمع تولید آبزیان فسندوز میاندوآب و پروژه‌هایی در کرمان برای تولید سیست و توده زنده آرتمیا دنبال می‌شود. چشم‌انداز اقتصادی؛ از تأمین نیاز داخلی تا صادرات پایدار وی با یادآوری اینکه چشم‌انداز اقتصادی آرتمیا با توجه به ارزش غذایی بالای آن، بسیار امیدوارکننده است، گفت: آرتمیا اورمیانا بیش از ۵۲ درصد پروتئین و چهار درصد چربی دارد و ترکیب اسیدهای آمینه و چرب آن، نیازهای آبزیان آب‌شیرین را به‌طور کامل تأمین می‌کند.

نکویی‌فرد براین باور است که در حالت زادآوری آرتمیا، بخصوص در ماه های ابتدایی سال، ۱۰ درصد برداشت از ذخایر دریاچه ارومیه می‌تواند علاوه بر تأمین نیاز داخلی، سالانه منجر به تأمین سیست و توده آرتمیای مورد نیاز شود، اما تحقق این چشم‌انداز منوط به تأمین اعتبار پژوهشی برای پایش مستمر ذخایر دریاچه، احیای پایدار آن و کاهش شوری به محدوده مطلوب است. تأثیرمثبت افزایش آب دریاچه ارومیه بر چالش شوری وی گفت: افزایش تراز آب دریاچه ارومیه، که امسال با بیش از ۱۰۰ سانتی‌متر افزایش نسبت به سال گذشته به ۱۲۷۱.۰۳ متر رسیده، تأثیر مثبتی بر کاهش شوری داشته است.

نکویی‌فرد هشدار داد: به رغم افزایش سطح تراز دریاچه شوری آب همچنان در محدوده ۳۷۰ تا ۳۸۵ گرم در لیتر قرار دارد که بسیار فراتر از حد مطلوب ( بین ۲۲۰ تا ۱۵۰ گرم شوری در لیتر) برای تکثیر آرتمیا است. وی تأکید کرد: افزایش حجم آب به‌تنهایی برای احیای جمعیت آرتمیا کافی نیست، زیرا شوری همچنان در محدوده بحرانی باقی مانده و فرآیند تولیدمثل را با اختلال مواجه می‌کند.

این محقق با اشاره به آخرین بررسی ها در این زمینه گفت: در نمونه‌برداری اخیر، هیچ‌گونه ناپلیوس، متاناپلیوس یا آرتمیای جوانی مشاهده نشده که نشان‌دهنده توقف کامل زادآوری در شرایط فعلی است. گذار از بحران؛ پایش مستمر و استراتژی تولید جایگزین نکویی فرد ادامه داد: مرکز تحقیقات آرتمیا برنامه‌های مدونی برای پایش مستمر پارامترهای اکولوژیک و ارتباط آن با جمعیت آرتمیا تدوین کرده است.

رییس مرکز تحقیقات آرتمیا وجانوران آبزی کشور اظهار کرد: نمونه‌برداری‌های دوره‌ای از ایستگاه‌های مختلف دریاچه، تکمیل بانک سیست به عنوان ذخیره‌گاه ژنتیکی، و اجرای طرح‌های تحقیقاتی کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، گام‌هایی در جهت تثبیت شرایط و جلوگیری از فروپاشی مجدد جمعیت است. نکویی فرد اضافه کرد: همچنین راه‌اندازی مرکز پایلوت تکثیر آرتمیا در حاشیه دریاچه ارومیه برای تولید کنترل‌شده، از دیگر برنامه‌هاست.

وی خاطرنشان کرد: با وجود این اقدامات، محققان نسبت به ناپایداری‌ها هشدار می‌دهند و بر لزوم تغییر راهبرد از «احیای صرف» به «تولید جایگزین» تأکید دارند. نکویی‌فرد بیان کرد: با توجه به عدم قطعیت تداوم وضعیت فعلی در فرآیند احیای دریاچه، باید به سرعت بر توسعه سیستم‌های پرورش در استخرهای خاکی (Pond-based systems) متمرکز شد.

وی افزود: پروژه‌هایی با وسعت حدود یک‌هزار و ۳۰۰ هکتار در استان‌های آذربایجان غربی و شرقی و چابهار در حال اجراست و این روند باید شتاب گیرد. رییس مرکز تحقیقات آرتمیا و جانوارن آبزی کشور گفت: استفاده از پساب کارخانه‌های نمک‌زدایی، آب‌های شور زیرزمینی، زهکش‌های کشاورزی و پساب تصفیه‌خانه‌های شهری، یک فرصت طلایی برای توسعه مزارع پرورش آرتمیا بدون فشار بر منابع آب شیرین است.

وی ادامه داد: این راهکار، رویکردی «سبز» و پایدار برای تأمین نیاز فزاینده صنعت آبزی‌پروری است. همچنین، جذب سرمایه‌گذاری خصوصی و انتقال فناوری، به همراه ارائه مشوق‌های لازم و تضمین بازار، از الزامات اجتناب‌ناپذیر برای تبدیل ایران به قطب تولید منطقه است.

بزرگترین گلوگاه؛ فروپاشی اکوسیستم دریاچه ارومیه نکویی‌فرد بزرگترین مانع پیش روی ایران برای تبدیل شدن به قطب تولید سیست آرتمیا در منطقه را «فروپاشی اکوسیستم دریاچه ارومیه» دانست و گفت: این مسئله، ریشه‌ای‌ترین و تأثیرگذارترین مانعی است که سایر چالش‌ها از آن نشأت می‌گیرند. این محقق با اشاره به وابستگی شدید به واردات در این زمینه که بیش از ۹۰ تا ۹۵ درصد نیاز سالانه کشور را در بر می‌گیرد، گفت: چالش‌های فنی و زیرساختی، موانع قانونی و مدیریتی و همچنین خطر آلودگی ژنتیکی ناشی از ورود گونه‌های غیربومی، از دیگر موانع جدی هستند.

وی ادامه داد: صنعت آبزی‌پروری ایران سالانه به حدود ۲۸ تا ۵۰ تن سیست آرتمیا نیاز دارد، در حالی که سهم تولید داخلی کمتر از پنج درصد است. این شکاف عمیق، وابستگی مطلق و آسیب‌پذیری شدیدی را به صنعت وارد کرده است.

این محقق خاطرنشان کرد: ممنوعیت برداشت از دریاچه ارومیه، علی‌رغم پتانسیل بالای آن و همچنین عدم حمایت کافی از طرح‌های تحقیقاتی، از جمله مشکلات ساختاری است که نیازمند بازنگری جدی است. آینده روشن با توسعه مزارع پرورش آرتمیا وی اضافه کرد: برای عبور از این گلوگاه‌ها، تغییر راهبرد به سمت توسعه سیستم‌های پرورش با استفاده از منابع آب نامتعارف و شتاب بخشیدن به اجرای پروژه‌های استخر پرورشی، رویکردی حیاتی است.

نکویی فرد ادامه داد: تا زمانی که وابستگی به دریاچه ارومیه به عنوان تنها منبع تأمین سیست ادامه داشته باشد و برنامه‌های جایگزین در مقیاس وسیع عملیاتی نشوند، ایران نه تنها به قطب تولید منطقه تبدیل نخواهد شد، بلکه با هزینه‌های سنگین واردات و خطرات ناشی از ناپایداری تأمین این محصول استراتژیک مواجه خواهد بود. وی خاطرنشان کرد: راه نجات، حرکت جسورانه به سمت توسعه مزارع پرورش آرتمیا با نظارت و همکاری مرکز تحقیقات آرتمیای کشور و بهره‌گیری از منابع آب نامتعارف است؛ این اقدام نویدبخش آینده‌ای پایدار برای آرتمیا، دریاچه ارومیه و صنعت آبزی‌پروری ایران خواهد بود.