صالحی: ایران‌شناسی بدون زبان‌پژوهی عمیق و روشمند کامل نیست
در آیین افتتاحیه دومین همایش ملی انجمن زبان‌شناسی ایران، پیام علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی، توسط شهریار شاهین‌دژی، مشاور معاون پژوهشی بنیاد، قرائت شد.
در آیین افتتاحیه دومین همایش ملی انجمن زبان‌شناسی ایران، پیام علی‌اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایران‌شناسی، توسط شهریار شاهین‌دژی، مشاور معاون پژوهشی بنیاد، قرائت شد. همچنین مهرداد نغزگوی‌کهن، دبیر علمی همایش و استاد تمام دانشگاه بوعلی سینا، ماندانا نوربخش، دبیر اجرایی همایش و دانشیار دانشگاه تربیت مدرس و محمود بی‌جن‌خان، استاد تمام دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه لغت‌نامه دهخدا، سخنرانی کردند.
دومین همایش ملی انجمن زبان‌شناسی ایران با حضور زبان‌شناسان، استادان دانشگاه، پژوهشگران و صاحب‌نظران این حوزه، سه‌شنبه ۲۴ شهریورماه در بنیاد ایران‌شناسی آغاز به کار کرد و طی آن تازه‌ترین پژوهش‌ها و دستاوردهای زبان‌شناسی در حوزه‌های مختلف ارائه و بررسی شد. در پیام علی‌اکبر صالحی به دومین همایش ملی انجمن زبان‌شناسی ایران اشاره به آیه «وَمِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَأَلْوَانِکُمْ» تأکید شده است که گوناگونی زبان‌ها و رنگ‌ها از نشانه‌های الهی است.
وی با ابراز خرسندی از میزبانی بنیاد ایران‌شناسی از دومین همایش ملی انجمن زبان‌شناسی ایران، خطاب به پژوهشگران و اندیشمندان حوزه زبان و فرهنگ گفت: زبان تنها ابزاری برای پیام‌رسانی روزمره نیست، بلکه شالوده تفکر، ظرف اندیشه و آیینه تمام‌نمای تاریخ و تبار یک ملت است. اگر فرهنگ را تولد تاریخ یک سرزمین بدانیم، زبان جان‌مایه و ستون استوار آن است؛ هر واژه، ساختار نحوی و گویش در پهنه ایران‌زمین نیز حامل حکمت، یادها و تجربه تاریخی نیاکان ماست.
رئیس بنیاد ایران‌شناسی تصریح کرد: از همین رو ایران‌شناسی بدون زبان‌پژوهی عمیق و روشمند، تعریفی کامل نخواهد داشت و شناخت جامعه، هویت ایرانی، پاسداشت تنوع گویشی و درک ظرایف شعر و زبان فارسی، همگی از مسیر دانش زبان‌شناسی می‌گذرد. وی با اشاره به موضوعات متنوع این همایش از آواشناسی و واج‌شناسی تا زبان‌شناسی پیکره‌ای، گویش‌پژوهی و روان‌شناسی زبان، این تنوع را نشانه پویایی و بالندگی زبان‌شناسی در کشور دانست و گفت: زبان‌شناسی ابزاری کلیدی برای شناخت پیوستگی‌های فرهنگی، درک فرایندهای ذهنی و پاسخ به نیازهای معاصر در حوزه‌هایی مانند آموزش، ارتباط و فناوری‌های نوین است.
صالحی حمایت بنیاد ایران‌شناسی از این نشست‌های تخصصی را «ادای دینی ملی به میراث گران‌بهای مکتوب و شفاهی ایران» دانست و تأکید کرد: زبان‌ها و گویش‌های بومی ایران گنجینه‌ای ارزشمند از واژگان و اصالت‌های کلامی‌اند و متون کهن نیز به ابزارهای تحلیل نوین و نگاه تیزبین پژوهشگران نیاز دارند. وی بنیاد ایران‌شناسی در پایان پیام خود ابراز امیدواری کرد این همایش زمینه‌ساز همکاری‌های مستمر و پژوهش‌های میان‌رشته‌ای میان بنیاد ایران‌شناسی، انجمن زبان‌شناسی ایران و دانشگاه‌های کشور باشد.
در ادامه، دکتر مهرداد نغزگوی‌کهن، دبیر علمی همایش، با اشاره به پیشینه برگزاری همایش‌های ملی انجمن زبان‌شناسی ایران گفت: نخستین همایش ملی این انجمن در سال ۱۳۸۴ در دانشگاه تهران برگزار شد و اکنون پس از دست‌کم ۲۰ سال، دومین همایش ملی برگزار می‌شود. وی با گرامیداشت یاد استادان پیشکسوت زبان‌شناسی از جمله دکتر یدالله ثمره، دکتر علی‌محمد حق‌شناس، دکتر محمدرضا باطنی و دکتر کوروش صفوی، بر نقش آنان در توسعه آموزش، پژوهش، فرهنگ‌نویسی و گسترش زبان‌شناسی در ایران تأکید کرد.
نغزگوی‌کهن گفت: جامعه زبان‌شناسی ایران با وجود فعالیت‌های متعدد، نیازمند همگرایی بیشتری است و برگزاری همایش ملی فرصت مناسبی برای گردهم آمدن پژوهشگران با گرایش‌ها و پیش‌زمینه‌های مختلف و تبادل آراست. وی افزود: پس از انتشار فراخوان، ۱۴۰ چکیده از ۳۲ دانشگاه دریافت شد و پس از فرایند داوری، ۳۹ چکیده برای سخنرانی و چهار چکیده برای ارائه پوستر انتخاب شد.
دبیر علمی همایش همچنین درباره تأخیر در برگزاری آن توضیح داد و گفت: همایش قرار بود در اردیبهشت‌ماه برگزار شود، اما شرایط جنگی در آن مقطع باعث شد زمان برگزاری به تعویق بیفتد. وی تأکید کرد: اصرار بر برگزاری حضوری همایش به دلیل اهمیت ارتباط مستقیم و تبادل نظر رودررو، به‌ویژه برای پژوهشگران جوان، صورت گرفت و تجربه نشان داده است که فضای مجازی نمی‌تواند جایگزین کامل حضور فیزیکی در مجامع علمی شود.
نغزگوی‌کهن همچنین اعلام کرد انجمن زبان‌شناسی ایران از چاپ همزمان مقالات با برگزاری همایش پرهیز کرده است تا پژوهشگران بتوانند پس از ارائه مقاله، بازخوردهای علمی دریافت و در صورت لزوم در تحلیل و یافته‌های خود تجدیدنظر کنند. دکتر ماندانا نوربخش، دبیر اجرایی همایش، نیز با قدردانی از بنیاد ایران‌شناسی برای میزبانی این رویداد گفت: برگزاری همایش پس از وقفه‌ای که به دلیل شرایط کشور ایجاد شد، نشان می‌دهد اندیشه و پژوهش متوقف نمی‌شود.
وی افزود: این همایش حاصل ماه‌ها برنامه‌ریزی، دریافت و داوری آثار، هماهنگی نشست‌ها و فعالیت‌های اجرایی است و مهم‌ترین سرمایه آن، انسان‌هایی هستند که در آن حضور دارند؛ استادانی که تجربه خود را منتقل می‌کنند، دانشجویانی که یافته‌های خود را ارائه می‌دهند و پژوهشگرانی که پرسش‌های تازه مطرح می‌کنند. نوربخش ابراز امیدواری کرد ایده‌ها و گفت‌وگوهای این دو روز به پژوهش‌ها و همکاری‌های جدید منجر شود و گفت: همایش زبان‌شناسی بیش از هر چیز، جشن گفت‌وگو و کنار هم قرار گرفتن اندیشه‌های متفاوت برای رسیدن به فهمی عمیق‌تر از زبان و انسان است.
در ادامه آیین افتتاحیه، دکتر محمود بی‌جن‌خان، استاد تمام دانشگاه تهران و رئیس مؤسسه لغت‌نامه دهخدا، در سخنرانی کلیدی خود با موضوع «بیانیه داده‌ها در ساخت پیکره‌های زبانی» به نقش داده‌های زبانی در توسعه هوش مصنوعی و فناوری‌های زبان پرداخت. وی گفت: یکی از مباحث بنیادی هوش مصنوعی، یادگیری و درک زبان است و اگر یک سامانه هوش مصنوعی نتواند زبان را تولید و درک کند، نمی‌توان به معنای دقیق از هوش آن سخن گفت.
بی‌جن‌خان افزود: همان‌گونه که کودک زبان را از داده‌های محیط پیرامون خود می‌آموزد، سامانه‌های رایانشی نیز از مجموعه داده‌های زبانی یا «پیکره‌های زبانی» برای یادگیری استفاده می‌کنند. از این رو، ساخت پیکره‌های زبانی باید بر اساس استانداردهای مشخص انجام شود؛ از جمع‌آوری و سازمان‌دهی داده‌ها تا پیش‌پردازش، پاک‌سازی، برچسب‌گذاری، توزیع، نگهداری و به‌روزرسانی.
وی «بیانیه داده‌ها» را توصیفی از محتوای پیکره برای سازندگان و کاربران آن دانست و گفت این بیانیه باید اطلاعاتی درباره هدف و کاربرد پیکره، منابع داده، ویژگی‌ها و محدودیت‌های آن، نحوه جمع‌آوری، مالکیت فکری، محرمانگی و شیوه استفاده از داده‌ها ارائه کند. این استاد زبان‌شناسی تأکید کرد: پیکره‌ها دارای محدودیت‌اند و کاربران باید بدانند داده‌ها تا چه اندازه متنوع، نماینده جامعه زبانی و قابل تعمیم هستند.
همچنین باید سوگیری‌ها و محدودیت‌هایی که ممکن است به محصولات هوشمند زبانی منتقل شود، شناسایی شود. بی‌جن‌خان با اشاره به ضرورت دسترسی و به‌روزرسانی مستمر پیکره‌ها گفت: پیکره باید امکان استفاده پژوهشگران و متخصصان را فراهم کند و بر اساس بازخورد کاربران، خطاها اصلاح و داده‌های جدید به آن افزوده شود.
وی همچنین داده‌های مورد استفاده در سامانه‌های زبانی را شامل داده‌های آموزش، توسعه، آزمون و «داده محک» دانست و تأکید کرد داده‌های محک باید با دقت بسیار بالا و بدون خطا تهیه شوند. رئیس مؤسسه لغت‌نامه دهخدا در پایان بر ضرورت مشارکت فعال‌تر زبان‌شناسان در تولید مجموعه داده‌های تخصصی تأکید کرد و گفت: حوزه‌هایی مانند پردازش زبان طبیعی و مهندسی زبان به داده‌های تخصصی نیاز دارند و همکاری میان زبان‌شناسان و متخصصان فناوری در این زمینه ضروری است.
پس از آیین افتتاحیه، نشست‌های تخصصی همایش در دو سالن و با حضور پژوهشگرانی از ۳۲ دانشگاه کشور برگزار شد. در این نشست‌ها موضوعاتی از جمله خطاهای واجی در گفتار کودکان فارسی‌زبان، سرعت گفتار و کاریزما، نشانه‌معناشناسی، زبان بدن، وجهیت و نمود در زبان فارسی، زبان سوگ، موج سوم زبان‌شناسی اجتماعی، تحلیل نشانه‌شناختی شعر، عناوین فیلم‌های سینمای ایران، فارسی دری افغانستان و فارسی معیار ایران، گویش‌های لارستانی، آموزش زبان فارسی و استعاره‌نت ارائه و بررسی شد.
همچنین در پنل‌های دیگر، موضوعاتی مانند پوسترهای گردشگری اصفهان، گویش یزدی، گفتمان چت‌محور، پیکره بنیاد معانی وند «-ان»، آمیختگی نحوی و نقشی، زبان تالشی جنوبی، زبان زرگری، نگرش زبانی کردزبانان مهاباد و گفتمان‌پردازی سکوت برخط در جریان‌سازی خبری مورد بحث قرار گرفت. در این همایش همچنین سخنرانی‌های علمی دکتر امید طبیب‌زاده، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی و دکتر حمیدرضا شعیری، استاد تمام دانشگاه تربیت مدرس، در برنامه قرار داشت.
دومین همایش ملی انجمن زبان‌شناسی ایران با هدف تقویت تعامل میان پژوهشگران، دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی و فراهم کردن زمینه ارائه، نقد و تبادل دستاوردهای جدید زبان‌شناسی ۲۴ و ۲۵ شهریور ماه در بنیاد ایران‌شناسی برگزار می‌شود.
