پسته کرمان چگونه از سراشیبی سقوط نجات پیدا کند؟
وی سپس توضیح داد: بازار پسته اما امسال حتما خوب خواهد بود که دلیل آن کمبود محصول و افزایش نرخ ارز است؛
سطح زیرکشت پسته در استان کرمان بالغ بر ۲۰۰ هزار هکتار برآورد شده است. همچنین اقتصاد و معیشت بیش از ۱۵۰ هزار نفر به‌طور مستقیم به تولید پسته وابسته است.
آمار اشتغال غیرمستقیم این محصول تا سال ۱۴۰۰ حدود یک میلیون نفر اعلام شده است. رفسنجان، سیرجان، شهربابک و زرند از جمله مناطقی در استان کرمان هستند که بیش‌ترین تولید پسته را دارند.
پیرامون پسته، مجموعه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی شامل باغداری، فرآوری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، تجارت داخلی و خارجی، خدمات فنی و اشتغال فصلی و دائمی در استان کرمان ایجاد شده است. این محصول دهه‌هاست در بازارهای جهانی حضور جدی دارد، اشتغال و سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در زنجیره تولید تا فروش آن ایجاد شده است، ارز فراوانی از صادرات آن نصیب کشور می‌شود و نقشی مهم در تقویت تجارت خارجی غیرنفتی کشور دارد.
با این وجود، صنعت پسته در استان کرمان به‌ویژه در سال‌های اخیر با چالش‌های جدی مواجه شده است. اگرچه میزان تولید در هر سال تحت‌تاثیر عوامل مختلفی متفاوت است و فرازوفرودهایی دارد اما آنچه که بسیاری از کارشناسان در تحلیل‌های خود به آن اذعان دارند، آینده تیره پسته کرمان است.
محسن جلال‌پور، کارآفرین، صادرکننده نمونه پسته، تحلیل‌گر اقتصادی و رئیس پیشین اتاق‌های بازرگانی ایران و کرمان از جمله کارشناسانی است که در سال‌های اخیر بارها نسبت به آینده پسته هشدار داده است. وی بر این باور است که اگر برای رفع چالش‌های این صنعت اقدام عاجلی صورت نگیرد، پسته هم به سرنوشت قالی کرمان دچار و از بازارها حذف خواهد شد.
این کارشناس اقتصادی طی سال‌های اخیر بارها فهرستی از مشکلاتی که تولید و صادرات پسته را در معرض تهدید قرار داده ارائه کرده است. بنا به گفته وی، در بخش تولید، بحران آب مهم‌ترین و اساسی‌ترین دغدغه صنعت پسته به شمار می‌رود.
کاهش مستمر بارندگی، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و تحلیل رفتن منابع آبی و فرونشست زمین، شرایط باغ‌های پسته را به‌طور فزاینده‌ای دشوار کرده و پایداری تولید را با تهدید جدی مواجه کرده است. در کنار بحران آب، تغییرات اقلیمی و بروز پدیده‌های جوّی نامتعارف، از جمله سرمای ناگهانی در فصل بهار و موج‌های گرمای شدید، هرساله خسارات قابل‌توجهی به باغ‌ها وارد می‌کند و در برخی مناطق بخش مهمی از محصول را از بین می‌برد.
به این چالش‌ها، موارد دیگری از جمله بهره‌وری پایین، افزایش هزینه‌های تولید و قیمت نهاده‌ها، افزایش شیوع آفات به‌ویژه پسیل پسته و دغدغه‌های مرتبط با باقیمانده سموم را نیز باید افزود. در بازارهای صادراتی هم فعالان صنعت پسته در ایران با انواع و اقسام مشکلات و محدودیت‌های مزمن و بعضا خلق‌الساعه باید با آمریکایی‌هایی رقابت کنند که در مدرن‌ترین قطب تولید پسته جهان در حال فعالیت هستند.
با وجود تمامی تنگناها، پسته همچنان در حال تولید و صادرات است هرچند که روند افول خود را طی می‌کند و در حال ترک جایگاه خود در بازارهای جهانی است. جلال‌پور در تازه‌ترین اظهارنظر درباره وضعیت بازار پسته استان کرمان نیز این هشدار را داد.
وی در نشستی صمیمانه با تعدادی از خبرنگاران در پاسخ به پرسشی از وضع تولید و صادرات محصول امسال گفت: نخستین‌بار سال ۱۳۷۶ خورشیدی بود که اروپا واردات پسته ایران را به دلیل آفلاتوکسین ممنوع کرد. آن زمان، خبرنگار صداوسیما از من درباره این اتفاق پرسید، همان‌جا و ۳۰ سال پیش گفتم که حتما صادرات پسته آزاد می‌شود و ما این دوره را پشت سر می‌گذاریم اما این هشدار را هم دادم که مسئله پسته در آینده، بهره‌وری و تولید است؛ ۳۰ سال پیش این هشدار را دادیم ولی انگار کسی نشنید.
این کارآفرین و تحلیل‌گر اقتصادی با تاکید بر اینکه در تولید پسته مسائلی اساسی داریم، افزود: امروز برداشت ما به‌طور متوسط در هکتار به کم‌تر از ۵۰۰ کیلوگرم رسیده و هزینه تمام‌شده بسیار بالا رفته است. وی ادامه داد: طبق محاسباتی که در سال ۱۴۰۳ انجام شده بود هر کیلوگرم پسته ۶.۴ دلار برای تولیدکننده ما هزینه داشت در حالی برای تولیدکننده آمریکایی تقریبا نصف این رقم است.
جلال‌پور با بیان اینکه ما در رقابت در بازار پسته عقب مانده‌ایم چون تولید ما بهره‌ور نیست، اظهار کرد: تولیدکنندگان آمریکایی در هکتار گاهی ۶ تا هفت برابر ما برداشت می‌کنند اما ما با شرایطی از جمله خرده‌مالکی و سنتی بودن روش‌های تولید و استفاده نادرست از ظرفیت‌ها و بسیاری از امکانات اعم از آب، زمین و خاک مواجهیم و به سمت افزایش بهره‌وری و یکپارچه‌سازی مدیریت باغ‌ها نرفته‌ایم. رئیس پیشین اتاق بازرگانی کرمان با انتقاد از این وضعیت که مالکیت در بخش تولید پسته در ایران به دلیل مسائلی مانند ارث، مدام در حال خردتر شدن است، افزود: میزان مالکیت ما به‌طور متوسط کم‌تر از ۲ هکتار است در حالی که در آمریکا حداقل ۶۰ هکتار است!
جلال‌پور ادامه داد: متوسط مالکیت در آمریکا با توجه به باغ‌های بزرگی که دارند، چند ۱۰ برابر ماست و با بهره‌وری بالاتر، بسیار از ما جلوتر هستند. این فعال بازار پسته کرمان سپس درباره وضعیت تولید در سال جاری اظهار کرد: امسال پیش‌بینی خوشبینانه بین ۴۰ تا ۴۵ درصد و بدبینانه بین ۲۰ تا ۲۵ درصد از میزان تولید سالانه است، بنده معتقدم که بین ۳۰ تا ۳۵ درصد محصول هر ساله که تقریبا ۲۲۰ هزار تن بوده برداشت داریم که حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار تن می‌شود.
وی بیان کرد: متاسفانه محصول امسال کیفیت چندان بالایی ندارد و بخشی از آن به‌دلیل قطعی برق و بی‌نظمی آبیاری، پوک شده است. وی افزود: ما امسال در روز ۶ ساعت قطعی برق داشتیم؛ این یک خبر نیست بلکه یک فاجعه است.
وقتی ۶ ساعت برق نیست یعنی هشت ساعت استفاده از آب نداریم و در چنین شرایطی بهره‌وری موردنیاز هم برای آبیاری وجود ندارد. رئیس پیشین اتاق ایران با اشاره به چالش افت کمیت و کیفیت آب برای تولید پسته اظهار کرد: عمق چاه‌ها و شوری آب بسیار افزایش پیدا کرده است.
جلال‌پور با تاکید بر اینکه پسته با مسائلی اساسی مواجه است، بیان کرد: مشکلات جدی در سم و کود و مشکلاتی هم در باقیمانده سموم داریم. وی سپس توضیح داد: بازار پسته اما امسال حتما خوب خواهد بود که دلیل آن کمبود محصول و افزایش نرخ ارز است؛ پسته به نرخ ارز وابستگی مستقیم دارد و هرچه نرخ ارز بالا برود قیمت پسته افزایش پیدا می‌کند، در عین حال چون کمبود محصول داریم و همچنان میزانی تقاضا هم برای پسته ایرانی وجود دارد، امسال بازار را برای فروشنده خوب می‌بینیم ولی تولید خوب نیست و با ادامه شرایط فعلی قرار هم نیست که امیدوار به تولید بهتر باشیم.
این فعال بازار پسته کرمان بیان کرد: سال ۷۶ اعلام کردم که طی ۳۰ تا ۴۰ سال آینده کم‌کم از بازار صادراتی حذف می‌شویم و همین اتفاق در حال وقوع است هرچند بسیارانی نمی‌پذیرند ولی باید واقعیات را گفت. جلال‌پور با اشاره به فهرست بالابلند چالش‌های بخش تولید و فروش پسته، به تاثیر تغییرات آب وهوایی بر تولید نیز اشاره و اظهار کرد: همین الان، تاثیر تغییرات اقلیمی بر زمان برداشت محصول در ۲ منطقه در استان کرمان کاملا مشهود است و این شرایط بر آینده تولید اثرگذار است ضمن اینکه بخشی از پوکی و بی‌مغز بودن پسته و شیوع آفات و کاهش کیفیت محصول هم به دلیل گرمای هواست؛ سال گذشته تا دمای ۴۲ درجه را در مردادماه و ۳۸ درجه را در فصل بهار تجربه کردیم.
صنعت پسته ایران و به‌ویژه پسته کرمان همزمان در دو جبهه تولید و تجارت خارجی تحت فشار قرار دارد. عبور از این وضعیت نیازمند سیاستی یکپارچه است که در آن مدرن‌سازی تولید، مدیریت منابع آب، سازگاری با تغییرات اقلیمی، کنترل علمی آفات، تامین نهاده‌های مناسب، رعایت استانداردهای صادراتی، اصلاح سازوکار تعهد ارزی و تقویت توان رقابتی صادرکنندگان باید مورد توجه قرار گیرد.
استاندار کرمان در نشست خبری که ۲ هفته پیش به مناسبت هفته دولت برگزار شد، اعلام کرد که برخی مشکلات صادرات پسته با تعامل میان دستگاه‌های مختلف استان، گمرک و دانشگاه علوم‌پزشکی و معاونت غذا و دارو حل شده است اما بخشی از این مسائل نیازمند تصمیم‌گیری در سطح ملی است. محمدعلی طالبی افزود: به همین دلیل درخواست شده است که به‌زودی جلسه شورای عالی پسته با حضور وزیر جهاد کشاورزی برگزار شود.
