آب و خاک خراسان‌شمالی قربانی فاضلاب
هشدار دادستانی خراسان‌شمالی درباره خطرات زیست‌محیطی و بهداشتی مدیریت ناقص فاضلاب و لاگون‌ها، ضرورت نظارت بر تانکرهای حمل سپتاژ و برخورد با ترک فعل دستگاه‌های مسئول را برجسته کرد.
فاضلاب، محصول اجتناب‌ناپذیر زندگی شهری و روستایی است، اما آنچه می‌تواند یک خدمت ضروری را به تهدید تبدیل کند، نه تولید فاضلاب بلکه شیوه مدیریت آن است؛ از لحظه جمع‌آوری و انتقال تا تخلیه، پیش‌تصفیه و بازگشت ایمن آن به چرخه طبیعت، هر حلقه اگر دچار نقص باشد، می‌تواند هزینه‌ای سنگین بر محیط زیست و سلامت جامعه تحمیل کند. موضوع لاگون‌ها و مدیریت سپتاژ در خراسان‌شمالی اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که ادامه وضعیت موجود نمی‌تواند صرفا با اقدامات مقطعی و روزمره پاسخ داده شود؛ چرا که فاضلابی که باید در یک فرآیند مهندسی‌شده تصفیه شود، در صورت ضعف نظارت و نبود زیرساخت مناسب می‌تواند به آلودگی آب، خاک و محیط پیرامونی منجر شود.
هشدار دستگاه قضایی استان درباره ترک فعل دستگاه‌های مسئول نیز از همین منظر اهمیت دارد؛ هشداری که نشان می‌دهد مسئله از سطح یک اختلاف اداری یا کمبود اعتبار فراتر رفته و به موضوعی مرتبط با سلامت عمومی و مسئولیت قانونی دستگاه‌ها تبدیل شده است. دستگاه قضایی؛ هشدار درباره ترک فعل دادستان عمومی و انقلاب مرکز خراسان‌شمالی با تاکید بر صیانت از سلامت مردم و محیط زیست، نسبت به کوتاهی دستگاه‌های مسئول در حوزه مدیریت فاضلاب و لاگون‌ها هشدار داده و اعلام کرده است که با مسئولانی که در انجام وظایف قانونی خود مرتکب ترک فعل شوند، برخورد خواهد شد.
سیدجواد ایلالی تاکید کرده است که مشکلات فاضلاب به دلیل ارتباط مستقیم با بهداشت عمومی باید در اسرع وقت برطرف شود و دستگاه‌های متولی نمی‌توانند رفع این مشکلات را به آینده موکول کنند. دستگاه قضایی خواستار نظارت مستمر بر فرآیند حمل و تخلیه فاضلاب شد یکی از مهمترین محورهای مورد تاکید دستگاه قضایی، نظارت مستمر بر نحوه تخلیه فاضلاب در لاگون‌هاست؛ موضوعی که شاید در نگاه نخست صرفاً یک فرآیند اجرایی به نظر برسد، اما در عمل می‌تواند مرز میان مدیریت ایمن فاضلاب و ایجاد یک کانون آلودگی باشد.
تانکر حمل فاضلاب اگر بدون نظارت کافی فعالیت کند، احتمال تخلیه غیرمجاز یا انتقال فاضلاب به نقاط نامناسب افزایش می‌یابد و در چنین شرایطی، آلودگی دیگر محدود به یک محل مشخص باقی نمی‌ماند. فاضلاب می‌تواند راه خود را به خاک باز کند، وارد منابع آب سطحی یا زیرزمینی شود و در زنجیره‌ای از پیامدها، سلامت انسان، دام، کشاورزی و زیست‌بوم منطقه را تحت تاثیر قرار دهد.
به همین دلیل، ساماندهی تانکرهای حمل سپتاژ، تعیین محل استاندارد تخلیه و اعمال نظارت مستمر را نمی‌توان اقدامی تشریفاتی دانست؛ این اقدامات بخشی از زنجیره حفاظت از منابع طبیعی و سلامت عمومی است. از سوی دیگر، مسئله تنها به نحوه تخلیه ختم نمی‌شود.
حتی اگر تمام تانکرها به درستی کنترل شوند، نبود زیرساخت مناسب برای تصفیه نهایی همچنان یک حلقه مفقوده باقی خواهد ماند. دادگستری؛ اختلاف دستگاه‌ها نباید فاضلاب را رها کند معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم دادگستری کل خراسان‌شمالی نیز بر ضرورت هماهنگی دستگاه‌های متولی تاکید کرده و گفته است که نظارت ناکافی بر نحوه تخلیه فاضلاب توسط تانکرها در برخی موارد آسیب‌های زیست محیطی ایجاد کرده است.
حجت الاسلام حسین یوسفی زرومی، همکاری شرکت آب و فاضلاب، حفاظت محیط زیست، سازمان مدیریت پسماند، شهرداری‌ها، دهیاری‌ها و بخشداری‌ها را برای ساماندهی این وضعیت ضروری دانسته و بر تعیین شفاف شرح وظایف هر دستگاه تاکید کرده است. هشدار دستگاه قضایی درباره ترک فعل دستگاه‌های مسئول و ضرورت تعیین تکلیف لاگون‌ها این موضوع یکی از ریشه‌های مهم مشکلات حوزه فاضلاب را آشکار می‌کند؛ تعدد دستگاه‌ها نباید به تعدد مسئولیت‌گریزی تبدیل شود.
وقتی چند دستگاه در یک موضوع نقش دارند، روشن بودن وظایف بیش از هر چیز اهمیت پیدا می‌کند. اگر یک دستگاه خود را متولی بداند و دستگاه دیگر مسئولیت را بر عهده دیگری بگذارد، در نهایت فاضلاب همچنان باقی می‌ماند و طبیعت هزینه این اختلاف را پرداخت می‌کند.
در چنین شرایطی، کمبود اعتبار نیز نباید بهانه‌ای برای توقف اقدامات ضروری باشد. ساماندهی کامل فاضلاب بدون منابع مالی امکان‌پذیر نیست، اما همزمان نمی‌توان سلامت مردم و محیط زیست را تا زمان تامین اعتبار در وضعیت بلاتکلیف نگه داشت.
محیط زیست؛ نظارت بر مسیر فاضلاب تا محل دفع معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست خراسان‌شمالی با تشریح وظایف دستگاه‌ها گفته است که مدیریت فاضلاب و سپتاژ بر عهده شرکت آب و فاضلاب است و محیط زیست بر نحوه مدیریت و حمل و نقل سپتاژ نظارت دارد. حسین هراتی همچنین تاکید کرده است که محل دفع سپتاژ باید از سوی دستگاه متولی پیشنهاد و پس از بررسی‌های زیست محیطی، مجوزهای لازم برای آن صادر شود.
فاضلاب از شهر خارج می‌شود اما آلودگی آن می‌تواند به طبیعت بازگردد این تقسیم وظایف اگرچه در ظاهر روشن است، اما آنچه اکنون اهمیت دارد، تبدیل این شرح وظایف به اقدام عملی و قابل سنجش است؛ چرا که فاضلاب با بخشنامه و تعیین مسئولیت روی کاغذ مدیریت نمی‌شود. هرگونه جابه‌جایی و دفع فاضلاب بدون رعایت الزامات فنی و زیست محیطی می‌تواند پیامدهایی فراتر از محدوده محل تخلیه ایجاد کند و آلودگی را به منابع آب و خاک پیرامون بکشاند.
از همین رو، نظارت محیط زیست بر فرآیند حمل و دفع سپتاژ، حلقه‌ای مهم در جلوگیری از شکل‌گیری کانون‌های آلودگی است؛ حلقه‌ای که در صورت ضعف آن، هزینه‌های ناشی از آلودگی ممکن است سال‌ها بر محیط طبیعی باقی بماند. آبفا؛ فاضلاب نباید فقط جابه‌جا شود بر اساس توضیحات ارائه شده از سوی مسوولان، مدیریت فاضلاب و سپتاژ در قانون بر عهده شرکت آب و فاضلاب قرار گرفته است؛ بنابراین تعیین محل مناسب برای دفع، ساماندهی فرآیند مدیریت فاضلاب و حرکت به سمت زیرساخت‌های استاندارد تصفیه، از مهمترین حلقه‌های این زنجیره به شمار می‌رود.
ضعف نظارت بر تانکرهای حمل سپتاژ، زنگ خطری برای سلامت عمومی و محیط زیست فاضلاب قرار نیست صرفا از یک نقطه به نقطه‌ای دیگر منتقل شود؛ هدف نهایی باید تصفیه، کاهش آلایندگی و بازگرداندن ایمن آب به چرخه طبیعت باشد. هراتی با اشاره به تجربه شهرهای بزرگ در مدیریت سپتاژ گفته است که در شهرهایی مانند مشهد، محل تخلیه سپتاژ در مجاورت تصفیه‌خانه شهری احداث شده و پس از انجام پیش‌تصفیه، فاضلاب وارد تصفیه‌خانه شهری و فرآیند تصفیه می‌شود.
این تجربه می‌تواند الگویی برای حرکت به سمت مدیریت اصولی فاضلاب در استان باشد؛ الگویی که در آن، فاضلاب به جای آنکه صرفا از محیط شهری خارج شود، در یک فرآیند کنترل‌شده جمع‌آوری، انتقال، پیش‌تصفیه و تصفیه می‌شود. شهرداری‌ها؛ حلقه نظارت بر تانکرها در این میان شهرداری‌ها نیز در موضوع ساماندهی تانکرهای حمل سپتاژ در محدوده شهری نقش همکاری دارند؛ نقشی که با توجه به ضرورت کنترل مسیر حمل و جلوگیری از تخلیه‌های غیرمجاز، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
اگر مسیر حرکت تانکرها، محل تخلیه و نحوه فعالیت آنها به شکل دقیق مشخص و کنترل شود، بخشی از امکان تخلیه خارج از ضوابط از بین خواهد رفت. اما اگر این نظارت پراکنده، مقطعی یا بدون ضمانت اجرایی باشد، همچنان احتمال انتقال آلودگی از محدوده شهری به محیط پیرامون وجود خواهد داشت.
تعیین متولی، تامین اعتبار و ایجاد زیرساخت؛ سه گام برای پایان بی‌سامانی فاضلاب در واقع، زنجیره مدیریت فاضلاب از شهر آغاز می‌شود اما در همان شهر پایان نمی‌یابد؛ فاضلاب باید تا آخرین مرحله، یعنی تصفیه و دفع ایمن، تحت نظارت باقی بماند. اکنون مسئله فاضلاب در خراسان‌شمالی در نقطه‌ای قرار گرفته که ادامه مدیریت روزمره و رفع موقت مشکلات نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای زیست محیطی و اجتماعی استان باشد.
از یک سو دستگاه قضایی بر مسئولیت قانونی دستگاه‌های متولی و برخورد با ترک فعل تاکید دارد و از سوی دیگر، دستگاه‌های اجرایی و نظارتی بر ضرورت تعیین متولی، تامین اعتبار، نظارت بر حمل و جانمایی اصولی محل دفع تاکید می‌کنند. واقعیت این است که آب و خاک استان ظرفیت پذیرش خطاهای مدیریتی بی‌پایان را ندارند.
هر آلودگی که امروز نادیده گرفته شود، ممکن است فردا هزینه‌ای چند برابر برای پاکسازی، تامین آب سالم، جبران خسارت‌های کشاورزی و درمان پیامدهای بهداشتی ایجاد کند. اکنون مطالبه اصلی، پایان دادن به چرخه‌ای است که در آن فاضلاب تولید می‌شود، حمل می‌شود اما سرنوشت نهایی آن همواره محل پرسش است.
خراسان‌شمالی برای عبور از این وضعیت به سه اقدام همزمان نیاز دارد؛ تعیین دقیق مسئولیت دستگاه‌ها، ایجاد زیرساخت استاندارد برای دفع و تصفیه و نظارت مستمر بر حمل و تخلیه سپتاژ. فاضلاب شاید از چشم شهروندان دور شود، اما از چرخه طبیعت ناپدید نمی‌شود؛ اگر امروز مسیر ایمن و اصولی برای آن تعیین نشود، فردا همین فاضلاب می‌تواند در آب و خاکی بازگردد که زندگی مردم خراسان‌شمالی به آن وابسته است.
آب و خاک قربانی فاضلاب نباید قربانی خلا مسئولیت، اختلاف دستگاهی و تعلل مدیریتی شود.
