هادی خانیکی: ابوالقاسم قاسم‌زاده هرگز قلم را به قطبی‌سازی و تخریب آلوده نکرد
او در اوج قطبی‌شدن سیاسی، هرگز قلم خود را به هیجانات زودگذر، تخریب یا قطبی‌سازی جامعه آلوده نکرد و در این راه وفا کرد و حتی جفا هم کشید.
«هادی خانیکی» امروز دوشنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵ در مراسم چهلمین روز درگذشت ابوالقاسم قاسم‌زاده، پیشکسوت روزنامه‌نگاری گفت: از دوران آشنایی‌ام با مرحوم قاسم‌زاده، یعنی از همان دوران کار در صداوسیما و بیش از ۳۵ سال پیش، فکر می‌کنم اگرچه در اینجا از او به‌عنوان مرد اندیشه و قلم یاد شده است، بیش از همه این اوصاف، می‌شود یک ویژگی را به او اختصاص داد و آن هم شاخص‌بودن در محک تجربه است. وی ادامه داد: تجربه من در این دوران آشنایی، این امکان را فراهم می‌کند که برای مرحوم قاسم‌زاده چند «جهان زیست» تعریف کنم؛ جهان زیستی که درهم‌تنیده شده بود.
شاید جهان زیست زیرین او، باورمندی بود، از دورانی که او را شناختم، محک زندگی او با باور و اعتقاد شکل گرفته بود. بر فراز این، اندیشه‌ورزی بنا شده بود که ایران را می‌ساخت و سیاست‌ورزی نیز در همین مسیر قرار می‌گرفت.
بر فراز این اندیشه‌ورزی، یا شکل ملموس‌تر آن، در جهان فرهنگ‌ورزی دیده می‌شد؛ موضوعی که تلاش‌های او در صداوسیما، روزنامه‌نگاری و نوشتن به‌خوبی نشان می‌دهد و در بالای آن جهان اصلاح‌گری قرار داشت؛ اینکه سیاست و فرهنگ را با جان‌مایه اصلاحات می‌اندیشید. این استاد ارتباطات اظهار داشت: بالاتر از همه اینها، تجربه‌ورزی قرار داشت که دوران آخر عمرش را بیشتر به آن اختصاص داد؛ بازگشت به خویش، به شکلی عارفانه، هنرمندانه و اخلاقی.
دوران اصلاح‌طلبی او را می‌شود در یکی از این پنج جهان دید؛ آن دوران به زمانی اختصاص پیدا می‌کند که او در جنبش اصلاحات نقش فعال داشت و پس از آن نیز در حلقه مشورتی سید محمد خاتمی قرار می‌گرفت. بعضی از دوستان که اکنون نیز در خدمتشان هستیم، روزهای دوشنبه پیش از انتخابات و در دوران انتخابات ریاست جمهوری و همچنین پس از آن، در دوران ریاست جمهوری و بعد از ریاست جمهوری آقای خاتمی، شاهد این حضور بودند.
خانیکی با بیان اینکه قاسم‌زاده یکی از مردان نزدیک به آقای خاتمی بود، گفت: آن دوره را اگر با به‌هم پیوند دادن این پنج دنیایی که دغدغه‌های قاسم‌زاده را می‌ساخت، نگاه کنیم، می‌شود با تعریف روابطی که در متن و جوهره آن گفت‌وگو بود، به‌خوبی توضیح داد؛ به‌طور خاص، گفت‌وگوی تمدن‌ها و تلاش برای صلح. قاسم‌زاده گفت‌وگوی تمدن‌ها را نیازمند نهادینه شدن در فرهنگ عمومی می‌دانست عضو هیات علمی گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی اظهار کرد: آقای قاسم‌زاده همیشه از چهره‌های فعال در این عرصه بود.
متن‌ها و پیشنهادهایی تهیه می‌کرد و چارچوب‌هایی را که باید به آنها فکر می‌شد، ارائه می‌داد. از نظر او گفت‌وگوی تمدن‌ها و صلح که از دغدغه‌های آقای خاتمی بود، صرفا یک تلاش دیپلماتیک نبود، بلکه نیاز به ترجمه رسانه‌ای، طرح در افکار عمومی، تبدیل نظری و نهادینه‌شدن در فرهنگ عمومی داشت.
این قسمت را می‌شود یکی از عرصه‌های بسیار فعال او دانست. خانیکی در ادامه به ذکر پنج نکته درباره نقش مرحوم قاسم‌زاده در طرح گفت‌وگوی تمدن‌ها پرداخت.
در دیدگاه قاسم‌زاده گفت‌وگو بیشتر از آنکه یک استراتژی سیاسی باشد یک ضرورت ملی بود وی با بیان اینکه مساله نخست، تبدیل گفت‌وگوی تمدن‌ها از یک طرح دیپلماتیک به یک زیست‌جهان رسانه‌ای بود، اظهار داشت: قاسم‌زاده از نخستین روزنامه‌نگاران و تحلیلگرانی بود که دریافت گفت‌وگوی تمدن‌ها نباید در سطوح رسمی و بین‌المللی متوقف بماند. او با قلم سنجیده و تحلیلی خود، به‌ویژه در مطبوعات و روزنامه «اطلاعات»، این مفهوم را به میان جامعه و فضای عمومی آورد.
از نگاه او، گفت‌وگو بیشتر از آنکه یک استراتژی سیاسی باشد، یک فضیلت ارتباطی و یک ضرورت ملی برای فهم متقابل بود؛ موضوعی که دوستان دیگر نیز به‌خوبی به آن اشاره کردند. خانیکی ادامه داد: مساله دوم، تبیین ائتلاف برای صلح در مواجه با خشونت‌ورز جهانی بود؛ در روزگار پس از حوادث ۱۱ سپتامبر و در غوغای نظریه برخورد تمدن‌ها، دکترین ائتلاف صلح مطرح شد و قاسم‌زاده در نوشته‌هایش به‌خوبی نشان داد که صلح صرفا عدم جنگ نیست، بلکه فرایندی ایجابی است که از مسیر شناخت دیگری، نفی سلطه فرهنگی و ایجاد سازوکارهای عادلانه ارتباطی می‌گذرد.
مقالات او الگویی از اندیشه‌ورزی در برابر خشونت‌ورزی سازمان‌یافته کلامی و سیاسی را نشان می‌دهد. قاسم‌زاده هرگز قلم خود را تخریب یا قطبی‌سازی آلوده نکرد عضو هیات علمی گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی تصریح کرد: مساله سوم، پاسداشت اخلاق گفت‌وگو و عقلانیت انتقادی در رسانه‌ها و مطبوعات بود؛ یکی از برجسته‌ترین ابعاد کارنامه قاسم‌زاده، وفاداری به اخلاق گفت‌وگو بود.
او در اوج قطبی‌شدن سیاسی، هرگز قلم خود را به هیجانات زودگذر، تخریب یا قطبی‌سازی جامعه آلوده نکرد و در این راه وفا کرد و حتی جفا هم کشید. تحلیل‌های او نقد را با احترام و صراحت را با مدارا پیوند می‌زد و این نحوه رفتار، سرمایه‌ای گرانبها برای ساختن مرجعیت رسانه‌ای و اعتماد اجتماعی بود.
وی ادامه داد: مساله چهارم، خوانش جهان‌محلی از جهانی‌شدن و تحولات فناورانه ارتباطی بود؛ او در تحلیل‌های خود همیشه بین هویت ملی و دینی ایران معاصر رابطه برقرار می‌کرد و نشان می‌داد که در این شتاب و گستره جهانی‌شدن، باید حضور فعال و معناشناسانه ایران را در پروژه‌های جهانی مانند گفت‌وگوی تمدن‌ها برجسته کرد؛ حضوری که به معنای حذف‌شدن در فرهنگ و خوانش جهانی نیست و ایران نیز می‌تواند سهم و جایگاه خود را در آن داشته باشد. قاسم‌زاده گفت‌وگو را تنها راه مسالمت‌آمیز سیاسی می‌دانست خانیکی افزود: مساله پنجم، مسئولیت‌پذیری روشنفکرانه و میراث‌داری از امید و مدارا در فرهنگ ایرانی بود؛ کنشگری قاسم‌زاده در دوران خاتمی برخاسته از مسئولیت‌پذیری یک روشنفکر روزنامه‌نگار بود، نه یک روشنفکر کلاسیک.
او گفت‌وگو را تنها راه مسالمت‌آمیز سیاسی می‌دانست و میراث قلمی او در این سال‌ها که در قالب پیشنهادهایی که به خاتمی و حاکمیت ارائه می‌کرد یا نوشته‌هایی که در مطبوعات داشت، این موضوع را می‌شود به‌وضوح دید که حتی در تکانه‌ها و بحران‌های سخت اجتماعی، می‌شود و باید به گفت‌وگو پناه برد. عضو هیات علمی گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی در پایان گفت: من فکر می‌کنم اواخر عمر پربار او را نیز می‌شود در پناه بردن به باورمندی، بازگشت به همان پناهگاه اعتقادات، به فرهنگ ایرانی ـ اسلامی، به مدارا، به عقلانیت ارتباطی و به امید اجتماعی به‌عنوان مؤثرترین مسیرهایی که جامعه را از گسست و انحطاط نجات می‌دهد، دانست.
فکر می‌کنم که امروز هم جامعه ما بیش از هر زمان دیگری نیازمند ترمیم اختلالات ارتباطی و بازسازی گفت‌وگوهای درون‌ملی و بین‌المللی است. مروری بر کارنامه و قلم قاسم‌زاده در آن دوران، چراغ راه برای زیست و کنش گفت‌وگویی است.
مراسم چهلمین روز بزرگداشت ابوالقاسم قاسم زاده روزنامه نگار پیشکسوت امروز ۲۳ شهریورماه ۱۴۰۵ در موسسه اطلاعات با حضور جمعی از روزنامه نگاران، اهالی قلم، فعالان و چهره‌های سیاسی و صاحبنظران حوزه علوم اجتماعی از جمله محمدجواد ظریف، حجت‌الاسلام سیدهادی خامنه‌ای، محمد هاشمی رفسنجانی، محسن میردامادی، محمدعلی ابطحی، محمدرضا جلائی‌پور، تقی آزاد ارمکی، فخرالسادات محتشمی پور، در موسسه اطلاعات برگزار شد. در آغاز این مراسم نیز حجت الاسلام عبدالرضا ایزدپناه، مدیر موسسه اطلاعات یاد و نام این پیشکسوت روزنامه نگاری را گرامی داشت و سپس تنی چند از پیشکسوتان عرصه فرهنگ و ادب سخنرانی کردند.
