ژست دست در جلیقه در پرتره‌های تاریخی؛ رسمی که از یونان باستان آمد

یکی از مشهورترین پرتره‌های ناپلئون که در سال ۱۸۱۲ تکمیل شد، او را در حالتی نسبتاً عجیب به تصویر می‌کشد. ناپلئون با یونیفورمی رسمی، در حالی که در اتاق مطالعه‌اش ایستاده، کمی قوز کرده است؛ اما این جایگاه دست راست اوست که از نظر برخی بینندگان، حالتی خاص و متفاوت دارد.

دست ناپلئون داخل یونیفورمش قرار گرفته است؛ نه دقیقاً در جیب، بلکه از میان دکمه‌های لباس که برای جا گرفتن هر پنج انگشت باز گذاشته شده‌اند. این حالت کمی این تصور را ایجاد می‌کند که او می‌خواهد ساعت جیبی یا تپانچه‌ای از لباسش بیرون بیاورد.

به هر حال، امروزه به‌ندرت می‌توان کسی را در چنین حالتی دید. هرچه بیشتر به این تصویر نگاه کنید، عجیب‌تر به نظر می‌رسد.

نکته جالب این‌جاست که این نخستین یا تنها باری نبود که ناپلئون بناپارت با چنین حالتی مقابل نقاش قرار می‌گرفت؛ این ژست تقریباً به یکی از ویژگی‌های شاخص او تبدیل شده بود. ناپلئون مخترع این ژست نبود ژست «دست در جلیقه» ابتکار ناپلئون نبود.

این حالت در آن دوران بسیار رایج بود و به‌ویژه در پرتره‌های اعضای خاندان‌های سلطنتی و اشراف‌زادگان دیده می‌شد. در میان مشهورترین پرتره‌های تاریخ هنر نیز آثاری وجود دارند که در آن‌ها مردان یک دست خود را داخل پیراهن، جلیقه یا کت‌شان قرار داده‌اند.

ازجمله نمونه‌های قابل‌توجه می‌توان به این موارد اشاره کرد: این ژست فقط در نقاشی‌های قدیمی رایج نبود؛ بعدها به دوران نخستین عکاسی سیاه‌وسفید نیز راه پیدا کرد. در تصویر زیر، کارل مارکس، فیلسوف آلمانی، را در سال ۱۸۷۵ می‌بینیم که دست راست خود را به همان شیوه داخل لباسش قرار داده است.

پس چرا همه این‌طور ژست می‌گرفتند؟ علت این کار چه بود؟

چرا مردان دست خود را داخل لباس‌شان قرار می‌دادند؟ پاسخ ساده است: این ژست نشانه‌ای از وقار، متانت و جایگاه اجتماعی بالا به شمار می‌رفت.

احتمالاً ریشه این ژست به یونان باستان بازمی‌گردد. مجله ریدرز دایجست می‌نویسد: «در برخی محافل اجتماعی یونان باستان، صحبت کردن در حالی که دست‌ها بیرون از لباس قرار داشتند، بی‌احترامی تلقی می‌شد.

به همین دلیل، در تندیس‌های قرن ششم پیش از میلاد، سخنوران نامداری مانند سولون با دست‌هایی دیده می‌شوند که داخل شنل خود قرار داده‌اند.» قرار دادن یک دست داخل ردای بلند همچنین به افراد کمک می‌کرد هنگام سخن گفتن از حرکات عصبی دست پرهیز کنند. به همین دلیل، این ژست در میان مردان بانفوذ و سخنوران برجسته، ازجمله آیسخینس، رواج یافت و به‌تدریج محبوب‌تر شد.

در قرن‌های هفدهم و هجدهم میلادی، نقاشی پرتره اهمیت بسیار زیادی پیدا کرد. این نقاشی‌ها نمادی از قدرت خاندان‌های سلطنتی بودند و تقریباً کارکردی تبلیغاتی داشتند.

برای اشراف‌زادگان و صاحبان مناصب مهم، بسیار ضروری بود که در پرتره‌های‌شان قدرتمند به نظر برسند؛ ازاین‌رو، آنان نیز شیوه ژست گرفتن یونانیان باستان را در پیش گرفتند. مجله بی‌بی‌سی هیستوری می‌نویسد: «پنهان کردن یک دست در پیراهن به ژستی رایج در نقاشی‌ها تبدیل شد که نماد نجابت و خویشتن‌داری یک دولتمرد بود.» براساس کتابی درباره آداب معاشرت که در سال ۱۷۳۷ منتشر شد و اصول رفتار مؤدبانه نام داشت، نوشته فرانسوا نیولون، این ژست نماد «جسارت مردانه‌ای بود که با فروتنی مهار شده است».

چند نظریه جالب و سرگرم‌کننده هم وجود دارد بااین‌حال، توضیحات و نظریه‌های دیگری نیز درباره این ژست نمادین مطرح شده‌اند که جذاب‌تر و سرگرم‌کننده‌ترند. برخی بر این باورند که ژست گرفتن برای پرتره، به‌ویژه نقاشی‌های پرتره، آن‌قدر طول می‌کشید که قرار دادن یک دست داخل کت، وضعیت راحت‌تری برای فرد ایجاد می‌کرد.

درواقع، نشستن برای کشیدن یک پرتره ممکن بود به چندین جلسه نیاز داشته باشد که هرکدام چند ساعت طول می‌کشیدند. عده‌ای دیگر به اصطلاح معروف انگلیسی «به قیمت یک دست و یک پا تمام شدن» اشاره می‌کنند؛ اصطلاحی که برای بیان هزینه بسیار زیاد چیزی به کار می‌رود.

نقاشی دست‌ها و پاها حتی برای هنرمندان باتجربه نیز دشوار است. بنابراین، پنهان کردن انگشتان می‌توانست کار نقاشی پرتره را آسان‌تر و حتی ارزان‌تر کند.

توماس هادسن، نقاش پرتره، آن‌قدر آثار مشهوری با این ژست خلق کرد که برخی گمان می‌کردند دلیل استفاده مکرر او از این حالت، مهارت نداشتن در نقاشی دست‌ها بوده است. برخی نیز معتقدند ژست «دست در جلیقه» نشانه عضویت در فراماسونری، انجمنی برادری و مخفی، بوده است.

نظریه دیگری هم درباره نقش ناپلئون در رواج این ژست مطرح شده است: شاید او دستش را روی شکم خود می‌گذاشت تا درد ناشی از زخم معده را تسکین دهد. ناپلئون بعدها بر اثر سرطان معده درگذشت.

بااین‌حال، بیشتر این نظریه‌ها پشتوانه مستند و معتبری ندارند. به احتمال زیاد، این ژست به‌ عنوان نمادی از قدرت و نجابت رواج پیدا کرد و البته، مردم آن زمان نیز آن را شیک و جذاب می‌دانستند.

درواقع، هرکسی که برای کشیدن پرتره می‌نشست، باید فکری هم برای دست‌هایش می‌کرد. امروزه نیز اغلب مردان هنگام عکس گرفتن، یک دست خود را در جیب می‌گذارند یا به‌ظاهر بی‌تکلف، آستین لباس‌شان را مرتب می‌کنند.

به شکلی عجیب، می‌توان گفت میراث ناپلئون همچنان زنده است. منبع: www.upworthy.com ۲۵۹