وزیر فرهنگ: حافظ فصل تازه‌ای در زبان فارسی گشود

سیدعباس صالحی شامگاه دوشنبه ۲۰ مهرماه در آیین بزرگداشت یادروز حافظ در جوار آرامگاه خواجه اهل راز در شیراز، با اشاره به جایگاه حافظ در هویت فرهنگی و زبانی ایرانیان اظهار کرد: زبان فارسی برای ایرانیان نه‌تنها بخشی از هویت، بلکه رکن اصلی هویت ایرانی است. این زبان در امتداد تاریخی خود، از فارسی باستان و فارسی میانه تا فارسی پس از اسلام، نقشی اساسی در شکل‌گیری هویت ایران داشته و اقوام و زبان‌های گوناگون نیز در رسیدن آن به این جایگاه سهیم بوده‌اند.

وی با بیان اینکه فارسی‌زبانان ایران و علاقه‌مندان به این زبان در سراسر جهان باید به حضور حافظ در تاریخ زبان فارسی افتخار کنند، افزود: برای اثبات این دیدگاه که زبان فارسی پیش و پس از حافظ تفاوت دارد و حافظ حق ویژه‌ای بر این زبان دارد، می‌توان به چند ویژگی مهم در شعر و زبان او اشاره کرد. نوآوری حافظ در واژگان و خلق معناهای تازه وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نخستین ویژگی شعر حافظ را نقش زاینده وی در واژگان محوری زبان فارسی دانست و گفت: واژگان به‌کاررفته در دیوان حافظ با واژگان دیوان‌های پیش از او یکسان نیستند.

در میان ۵۶ واژه محوری در دیوان حافظ که ۲۶۷ واژه از آن‌ها بیش از هشت بار تکرار شده‌اند، حافظ در شماری از واژه‌ها معناهای تازه‌ای آفریده است. صالحی با اشاره به واژه «رند» به‌عنوان نمونه‌ای از این نوآوری زبانی بیان کرد: این واژه در نثر فارسی پیش از حافظ معنایی متفاوت داشت؛ چنان‌که در تاریخ بیهقی نیز به گروهی از افراد با همین تعبیر اشاره شده است.

در ادبیات عرفانی، معنای رند از مفهوم اراذل و اوباش فاصله گرفت، اما با معنایی که حافظ از آن ارائه می‌کند، همچنان تفاوت دارد. وی ادامه داد: رندی در شعر حافظ ترکیبی از خوشدلی، ساده‌زیستی، دوری از مصلحت‌سنجی، عشق و شیدایی، پرهیز از ریاکاری و برخورداری از باطنی پاک در کنار ظاهری گاه ناهمساز است.

حافظ در واژگان خود به‌طور پیوسته معناهای تازه‌ای خلق کرده و از این منظر، واژگان محوری شعر او با دوره پیش از وی تفاوت‌های جدی دارد. ترکیب‌سازی واژگانی و پیوند فارسی و عربی صالحی دومین ویژگی زبان حافظ را بهره‌گیری گسترده از ظرفیت ترکیب‌سازی در زبان فارسی برشمرد و گفت: زبان فارسی زبانی ترکیبی است و حافظ از این توانایی برای ایجاد جلوه‌ای تازه در زبان استفاده کرده است.

یکی از زمینه‌های قابل توجه در این حوزه، ترکیب واژگان فارسی و عربی است. وی با اشاره به دیدگاه علامه دهخدا در مقدمه لغت‌نامه دهخدا افزود: دهخدا در نقد کسانی که خواهان پاک‌سازی زبان فارسی از واژگان عربی بودند، به حافظ اشاره می‌کند و بخشی از نوآوری و خلاقیت او را در ترکیب‌های فارسی و عربی می‌داند.

حافظ در این زمینه ابتکارهای قابل توجهی در واژه‌سازی داشته است. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برای توضیح این ویژگی، به بیتی از حافظ اشاره کرد که در مصراع نخست آن واژگان عربی و در مصراع دوم واژگان فارسی به کار رفته‌اند: «ساکنان حرم ستر عفاف ملکوت / با من راه‌نشین باده مستانه زدند».

وی ترکیب واژگان عربی و فارسی، استفاده از پیشوندها و پسوندها و ساخت ترکیب‌های گوناگون را از جلوه‌های خلاقیت زبانی حافظ دانست و تأکید کرد: این ظرفیت‌ها به غنای زبان فارسی افزوده‌اند. حافظ و رسیدن صنعت ایهام به اوج صالحی با اشاره به جایگاه صنعت ایهام در شعر فارسی اظهار کرد: ایهام پیش از حافظ نیز در شعر فارسی وجود داشت، اما حافظ با نوآوری در شگردها و روش‌های به‌کارگیری آن، به چندمعنایی متن جان و مایه‌ای تازه بخشید.

وی توضیح داد: حافظ از ایهام برای ایجاد لایه‌های معنایی و بردن مخاطب به عمق متن استفاده می‌کند و فضایی از ابهام جذاب می‌سازد؛ ابهامی که با شک و تردید تفاوت دارد. حافظ این صنعت ادبی را به اوج رساند و از این طریق، راه‌های تازه‌ای برای زبان و شعر فارسی گشود.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه فرصت پرداختن تفصیلی به شیوه‌های حافظ در استفاده از ایهام در این مجال وجود ندارد، گفت: هدف از طرح این نمونه‌ها، توضیح این نکته است که حافظ در شکل‌گیری ظرفیت‌های تازه زبان فارسی نقش ویژه‌ای داشته و فارسی‌زبانان از این جهت نیز مدیون او هستند. تبدیل زبان به نغمه در موسیقی شعر حافظ صالحی موسیقی شعر را از دیگر ویژگی‌های برجسته آثار حافظ دانست و با اشاره به تقسیم‌بندی موسیقی شعر در دیدگاه محمدرضا شفیعی کدکنی اظهار کرد: موسیقی شعر شامل موسیقی بیرونی، یعنی وزن و عروض؛ موسیقی کناری، شامل ردیف و قافیه؛ موسیقی درونی، مرتبط با واج‌ها و صامت‌ها و مصوت‌ها؛ و موسیقی معنوی، شامل تناسب، تکرار و تضاد است.

وی افزود: حافظ شعر خود را به موسیقی تبدیل کرد و این ویژگی، شعر او را از بسیاری از اشعاری که صرفاً لحنی موسیقایی دارند، متمایز می‌کند. غزل حافظ از دیرباز هم به‌عنوان غزل و هم در پیوند با آواز و قوالی شناخته شده است.

تبدیل زبان به نغمه و نوا کار ساده‌ای نیست، اما حافظ این ظرفیت را در شعر فارسی به نمایش گذاشت. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی برای توضیح پیوند موسیقی بیرونی و موسیقی معنوی در شعر حافظ، به غزل «سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند» اشاره کرد و گفت: در این غزل، ترکیب وزن عروضی با موسیقی معنوی، فضایی طرب‌انگیز و اثرگذار ایجاد می‌کند.

وزن و مضمون در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و به شعر نیرویی می‌بخشند که در انتقال احساس و معنا نقش دارد. تحول در غزل فارسی با شعر حافظ از دیدگاه رهبر شهید وی در ادامه، با اشاره به دیدگاه‌های رهبر شهید انقلاب درباره ویژگی‌های غزل حافظ در کنگره حافظ در آبان ۱۳۶۷ در شیراز گفت: در آن سخنرانی، چند ویژگی مهم در شعر حافظ مطرح شده بود که نشان می‌داد او در برخی زمینه‌ها آغازگر مسیری تازه در غزل فارسی بوده است.

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی نخستین ویژگی مورد اشاره را پیوند استحکام واژگانی قصیده با لطافت غزل دانست و اظهار کرد: قصیده معمولاً از واژگانی مستحکم و فخیم برخوردار بود، در حالی که غزل کمتر چنین ویژگی‌ای داشت. حتی تشبیب‌ها و مقدمه‌های غزلی قصاید نیز به دلیل برخورداری از واژگان فخیم، به‌اندازه غزل‌های لطیف رواج نمی‌یافتند؛ اما حافظ این دو ویژگی را در هم آمیخت و غزلیاتی پدید آورد که در عین لطافت، از استحکام و فخامت واژگانی برخوردارند.

صالحی ویژگی دوم را توانایی حافظ در تصویرپردازی در قالب غزل عنوان کرد و گفت: در مثنوی، به‌دلیل ساختار وزن و امکان ادامه روایت، تصویرپردازی ظرفیت بیشتری دارد؛ نمونه‌های آن را می‌توان در آثار مولوی و خمسه نظامی دید. در غزل، به‌دلیل محدودیت‌های قالب، تصویرپردازی دشوارتر است و شاعران پیش از حافظ کمتر در این زمینه توانمند بودند.

وی با اشاره به ابیات «دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند / گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند» و «ساکنان حرم ستر عفاف ملکوت / با من راه‌نشین باده مستانه زدند» افزود: حافظ در این ابیات، تصویری از یک مکاشفه شهودی ارائه می‌کند و مفاهیم را به شکلی ملموس و نزدیک به ذهن مخاطب درمی‌آورد؛ قابلیتی که در غزل فارسی پیش از او کمتر دیده می‌شد. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی سومین ویژگی را ایجاد شور و حرکت در غزل دانست و اظهار کرد: غزل معمولاً با نوعی آرامش و سکون همراه بود، اما حافظ غزل شورآفرین را گسترش داد؛ غزلی که می‌تواند مخاطب را به حرکت و هیجان نزدیک کند و حتی حال‌وهوایی حماسی داشته باشد.

به این ترتیب، حافظ ظرفیت تازه‌ای از زبان فارسی و قالب غزل را آشکار کرد. گسترش قلمرو زبان فارسی با حافظ صالحی در بخش پایانی سخنان خود، گسترش زبان فارسی را از دیگر وجوه اثرگذاری حافظ برشمرد و گفت: ایران ممکن است در دوره‌هایی بخشی از قلمرو جغرافیایی امپراتوری خود را از دست داده باشد، اما امپراتوری زبانی آن در گستره‌ای شامل ترکستان، آناتولی، شبه‌قاره و مناطق دیگر ادامه یافته است.

وی با بیان اینکه گسترش زبان فارسی پیش از حافظ نیز وجود داشت، افزود: با حافظ اتفاق تازه‌ای رخ داد و این قلمرو زبانی گسترش و عمق بیشتری پیدا کرد. در مناطق مختلف حوزه زبان فارسی، از قلمرو عثمانی و شبه‌قاره تا آسیای میانه، می‌توان نشانه‌های حضور و تأثیر این زبان را مشاهده کرد.

بررسی نقش حافظ در گسترش و تعمیق این حوزه، موضوعی گسترده است که می‌توان درباره آن نکات و روایت‌های فراوانی مطرح کرد. وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با تأکید بر جایگاه زبان فارسی در پشتوانه فرهنگی و تاریخی ایران اظهار کرد: تاریخ کهن، دین قدرتمند، عناصر حماسی و زبان فارسی از پشتوانه‌های این ملت هستند.

حافظ نیز در این میراث جایگاهی ویژه دارد و حق بزرگی بر زبان فارسی و فرهنگ این سرزمین دارد. صالحی در پایان ابراز امیدواری کرد که به برکت روح قدسی حافظ، جهان، ایران و شیراز به جهانی آمیخته با عدالت، آزادی و صلح تبدیل شوند؛ ارزش‌هایی که حافظ نیز خواهان آن بود.