چیت‌بافی؛ هنری هشت‌هزارساله در دل کوچ عشایر ایلام

در میان دشت‌های بیکران زاگرس و در کنار رودخانه‌های خروشان، هنری کهن با قدمتی هشت‌هزارساله همچنان نفس می‌کشد. چیت‌بافی، این صنعت دستی اصیل که ریشه در تاریخ چادرنشینی دارد، امروز نیز به‌عنوان یکی از ارزشمندترین میراث‌فرهنگی استان ایلام، توسط زنان هنرمند عشایر و روستایی زنده نگه داشته شده است.

این هنر که در سال ۱۳۸۹ به‌عنوان اثر ناملموس در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده، روایتی از پیوند عمیق انسان با طبیعت و سازگاری با شرایط سخت زندگی کوچ‌نشینی است. چیت یا چیق که در مناطق مختلف با عناوینی همچون آلاچیق، چیخ و چیغ نیز شناخته می‌شود، پوشش سنتی دیواره‌های سیاه‌چادر عشایر است.

در لغت‌نامه دهخدا، چیق به‌عنوان بافته‌ای پرده مانند از نی و چوبه‌ای نازک توصیف شده که از جلوی در خانه آویزان می‌شود. این دست بافته با استفاده از دو ماده اولیه ساده اما هوشمندانه تولید می‌شود: نی‌های توخالی که در کنار رودخانه‌ها به‌صورت خودرو می‌رویند و موی بز که عشایر از دام‌های خود می‌چینند.

ظرافت این هنر در آن است که با ابزاری ابتدایی همچون داس، کارد، سوهان، درفش و قیچی، آثاری خلق می‌شود که هم زیبا هستند و هم کارآمد. ویژگی‌های شگفت‌انگیز چیت؛ معماری طبیعی در خدمت عشایر نورالدین محسنی معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام در گفت‌وگو با ایسنا در خصوص این صنعت گفت: راز ماندگاری چیت در زندگی عشایر، ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن است.

نی‌های توخالی به‌عنوان عایق طبیعی عمل می‌کنند؛ در زمان بارندگی و سرما، رطوبت باعث افزایش حجم نی‌ها می‌شود و آنها به یکدیگر می‌چسبند و از نفوذ سرما و باران جلوگیری می‌کنند. در مقابل، در هوای گرم و خشک، نی‌ها منقبض شده و راه را برای تردد هوا باز می‌گذارند.

وی افزود: همچنین موی بز با داشتن لایه‌ای چربی، مانع از نفوذ باران می‌شود و سایه غلیظ و سنگینی ایجاد می‌کند که سایبان مناسبی در برابر آفتاب سوزان است. محسنی بیان کرد: جالب‌تر اینکه موی بز به دلیل بافت متراکم خود، مانعی برای عبور مار و سایر حیوانات موذی و گزنده است.

این ویژگی هوشمندانه، چادرهای عشایری را به پناهگاهی امن تبدیل کرده است. زنان عشایر با مهارتی که در طول نسل‌ها به ارث برده‌اند، طرح‌های موردنظر را در ذهن خود نقش می‌بندند و هر نی را به‌صورت جداگانه با نخ‌های پشمی رنگی می‌بافند.

در پایان، با کنار هم قرارگرفتن نی‌ها، نقوشی نمادین و زیبا ظاهر می‌شود؛ نقش‌هایی همچون طوقسوار، ئاسک (آهو)، قرژک (خرچنگ)، پردال (پر عقاب)، ستاره، مرغابی و طرح‌های هندسی با رنگ‌بندی چشم‌نواز که هر کدام برگرفته از محیط طبیعی پیرامون و ذهنیات بافنده است. چیت‌بافی در استان ایلام؛ از تولید تا چالش‌ها فرزاد شریفی مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام در گفت‌وگو با ایسنا در خصوص این صنعت دستی کهن اظهار کرد: استان ایلام به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مراکز چیت‌بافی در کشور، سالانه قریب به ۸۱ هزار مترمربع چیت تولید می‌کند که عشایر سهم ۳۵ درصدی از کل تولیدات صنایع‌دستی استان را به خود اختصاص داده‌اند.

بر اساس آمارها، در حال حاضر ۱۰ کارگاه فعال چیت‌بافی در استان وجود دارد که از این تعداد، ۶ کارگاه در روستاها و ۴ کارگاه در شهرها مشغول به فعالیت هستند. این کارگاه‌ها برای ده‌ها نفر به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم اشتغال ایجاد کرده‌اند و نقشی مهم در اقتصاد خانواده‌های عشایری و روستایی ایفا می‌کنند.

/ وی خاطرنشان کرد: باوجوداین ظرفیت‌ها، چیت‌بافی در ایلام با چالش‌هایی نیز مواجه است. کارشناسان معتقدند که این هنر هشت‌هزارساله در سال‌های اخیر تا حدی به فراموشی سپرده شده و نیازمند حمایت جدی‌تر مسئولان است.

همچنین نبود بازار فروش مناسب، کمبود نمایشگاه‌های دائمی و ضعف در بستهبندی و تبلیغات، از موانع اصلی توسعه و صادرات این محصول ارزشمند به شمار می‌رود. شریفی بیان کرد: بیمه هنرمندان صنایع‌دستی نیز یکی دیگر از دغدغه‌های اصلی چیت بافان است که باوجود معرفی به سازمان تأمین اجتماعی از طریق صندوق اعتباری هنر، همچنان نیازمند تسهیلات بیشتر است.

کاربردهای نوین چیت در زندگی شهری مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان ایلام افزود: امروزه باتوجه‌به زیبایی نگاره‌های چیت و قابلیت تغییر فواصل نی‌ها، این دست‌بافته سنتی فراتر از کاربرد عشایری خود، در زندگی شهری نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. از چیت می‌توان به عنوان پرده، پارتیشن، پوشش دیوار، آباژور و حتی عناصر دکوراتیو در فضاهای مدرن استفاده کرد.

وی یادآوری کرد: این ویژگی‌ها، چیت را به محصولی با پتانسیل بالا برای بازارهای داخلی و خارجی تبدیل کرده است. اما آنچه بیش از هر چیز به محصولات چیت بافی ارزش می‌بخشد، مهارت، ذوق و هنر زنان عشایر ایلامی است که با دستانی پینه‌بسته، تاریخ و فرهنگ این سرزمین را در لابه لای نی‌ها و پشم‌ها گره می‌زنند.