حدادعادل: کتابخانه‌های بزرگ دانشنامه‌ای درباره مصححان برجسته ایران تدوین کنند

هفدهمین آیین ملی بزرگداشت حامیان نسخ خطی پس از وقفه‌ای چندساله، با حضور سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، و جمعی از مسئولان، پژوهشگران و فعالان حوزه میراث مکتوب برگزار شد. در آغاز برنامه، علی بهرامیان، دبیر علمی آیین، گزارشی از روند برگزاری این دوره ارائه کرد.

غلامرضا امیرخانی، مسعود معینی‌پور، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، حسین معصومی همدانی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، حجت‌الاسلام علی صدرایی خویی و غلامعلی حدادعادل دیگر سخنرانان آیین بودند. احسان‌الله شکراللهی، مجری برنامه، در آغاز این آیین گفت: هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی با هدف پاسداشت پیشکسوتان، پژوهشگران و خادمان میراث مکتوب و ارج نهادن به تلاش‌های آنان در زمینه حفظ، احیا و معرفی نسخه‌های خطی شکل گرفته است و طی سه دهه گذشته، به یکی از مهم‌ترین رویدادهای علمی و تخصصی این حوزه در کشور تبدیل شده است.

هفدهمین دوره این آیین با همکاری سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، خانه کتاب و ادبیات ایران و بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار برگزار شد. وی افزود: در این دوره، علاوه بر تقدیر از برگزیدگان محورهای مختلف، از مقام علمی حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی صدرایی خویی، پژوهشگر برجسته، تجلیل می‌شود.

میراث فرهنگی اصطلاح و مفهومی نسبتا جدید است غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، گفت: خوشحالم که پس از وقفه‌ای چندساله، آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی دوباره برپا شده است. تصحیح نسخه‌های خطی کاری دشوار، کم‌اجر و ناشناخته است.

بسیاری تصور می‌کنند تالیف از تصحیح دشوارتر است، درحالی‌که اگر تصحیح به‌معنای دقیق و علمی آن انجام شود، چه‌بسا چند برابر تالیف به زمان و تلاش نیاز داشته باشد. برای شناخت این دشواری کافی است به سرگذشت یافتن کتاب «النقض» عبدالجلیل قزوینی رازی و تلاش‌های محدث ارموی برای آماده‌سازی تنها نسخه آن مراجعه کنیم.

کسانی که امروز نسخه‌ای تصحیح‌شده را می‌خوانند و حتی نقد می‌کنند، معمولا نمی‌دانند مصحح برای تبدیل یک نسخه خطی به اثری قابل‌استفاده چه رنجی متحمل شده است. وی پیشنهاد کرد: اکنون که نزدیک به یک قرن از علمی و دانشگاهی‌شدن تصحیح نسخه‌های خطی در ایران می‌گذرد، شایسته است کتابخانه‌های بزرگ و گنجینه‌دار نسخه‌های خطی با همکاری یکدیگر، دانشنامه‌ای درباره مصححان برجسته ایران تدوین کنند.

در این ۱۰۰ سال، چندصد مصحح به شناخت میراث فرهنگی ایران خدمت کرده‌اند و ضروری است شرح‌حال و آثار تصحیحی آنان در مجموعه‌ای جامع گردآوری شود. تنها در میان اعضای پیوسته و وابسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی می‌توان از چهره‌هایی چون محمدتقی دانش‌پژوه، مهدی محقق، محمدعلی موحد، سیدعبدالله انوار، محمود عابدی، علی رواقی، حسین معصومی همدانی و صفری آق‌قلعه نام برد که هر یک در این عرصه خدمات ارزشمندی انجام داده‌اند.

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: میراث فرهنگی اصطلاح و مفهومی نسبتا جدید است، زیرا گذشتگان ما در متن فرهنگ زندگی می‌کردند و نیازی به نام‌گذاری آن نداشتند. با فاصله‌گرفتن از فرهنگ خود، این پرسش مطرح شد که راه‌های شناخت میراث فرهنگی، به‌عنوان جان‌مایه هویت یک ملت، چیست.

معماری، هنر، آداب‌ورسوم، قصه‌ها، کتیبه‌ها و کاوش‌های باستان‌شناختی در این شناخت موثرند، اما هیچ‌یک به‌اندازه نسخه‌های خطی و اسناد کتابخانه‌ای ما را با گذشته آشنا نمی‌کنند. نسخه‌های خطی امکان شناخت اندیشه، علم، فرهنگ، جهان‌بینی، شیوه زندگی، رویدادهای تاریخی، تحولات خط، دستور زبان، سبک‌های نگارشی، گونه‌های زبانی و واژگان فارسی را فراهم می‌کنند و حتی می‌توانند سرچشمه خلق آثار هنری در سینما و تئاتر باشند.

برای نمونه، تصحیح تازه محمود عابدی از «سیاست‌نامه» خواجه نظام‌الملک، ظرفیت فراوانی برای تولید آثار نمایشی و سینمایی در اختیار هنرمندان قرار می‌دهد. حدادعادل در پایان تاکید کرد: تصحیح متون کهن به دانشی گسترده و چندرشته‌ای نیاز دارد.

مصحح، افزون بر تسلط بر زبان و ادبیات فارسی، باید با زبان و ادبیات عربی، معارف اسلامی، تاریخ، جغرافیا و دیگر حوزه‌های مرتبط آشنا باشد تا بتواند خطاهای کاتبان را تشخیص دهد. در سال‌های پیش از انقلاب، گاهی برخی روشنفکران با تعبیرهایی مانند «نبش قبر کردن» به مصححان طعنه می‌زدند، غافل از اینکه دانش و زبان خود را مدیون استادانی بودند که آثاری چون شاهنامه، مثنوی و نوشته‌های حافظ و سعدی را تصحیح کرده بودند.

هرچه با میراث فرهنگی و نسخه‌های کهن خود بیشتر آشنا شویم، هویت ایرانی و اسلامی خود را بهتر خواهیم شناخت. خدمت مصححان، خدمتی ناشناخته اما بسیار ارزشمند است.

این بزرگداشت را به علی صدرایی‌خویی تبریک می‌گویم و امیدوارم ایشان با تربیت شاگردانی شایسته، این عرصه را گسترده‌تر کنند. حفظ نسخ خطی از اولویت‌های سازمان اسناد و کتابخانه ملی است غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در ادامه این آیین اظهار کرد: آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی که پیش‌تر به‌صورت سالانه برگزار می‌شد، از سال ۱۳۹۳ به شکل دوسالانه ادامه یافت و در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۷ نیز برگزار شد، اما پس از آن به‌دلیل شیوع کرونا و برخی مشکلات دیگر، وقفه‌ای در برگزاری آن به وجود آمد.

سال گذشته تصمیم گرفته شد این عقب‌ماندگی جبران شود و به همین منظور، آثار منتشرشده در یک بازه شش‌ساله مورد بررسی و داوری قرار گرفت. از علی بهرامیان، دبیر علمی آیین، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، خانه کتاب و ادبیات ایران و همه همکاران سازمان که طی ماه‌ها برای برگزاری این آیین تلاش کردند، قدردانی می‌کنم.

وی افزود: مدتی پیش مقاله‌ای از غلامعلی حدادعادل را می‌خواندم که گمان می‌کنم در جشن‌نامه مهدی محقق منتشر شده بود. ایشان در آن مقاله به هشت فایده تاریخ علم اشاره کرده بودند و فایده پایانی را ایجاد غرور ملی می‌دانستند.

غور و تفحص در تاریخ علم، که نسخه‌های خطی از مهم‌ترین منابع آن به شمار می‌روند، می‌تواند مایه افتخار ملی باشد؛ به‌ویژه برای جامعه‌ای که با مشکلات گوناگون و گسست فرهنگی میان نسل‌ها روبه‌روست. همچنین سایت فهرست جامع نسخ خطی سازمان به‌دلیل برخی مشکلات فنی و امنیتی مدتی با اختلال مواجه بود، اما براساس قولی که از همکاران حوزه فناوری اطلاعات گرفته‌ایم، این سامانه از اول مهرماه با شمار رکوردهایی به‌مراتب بیشتر و امکاناتی گسترده‌تر در اختیار پژوهشگران قرار خواهد گرفت.

امیرخانی درباره گردآوری منابع خطی اظهار کرد: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در زمینه گردآوری نسخه‌های خطی از طریق اهدا، وقف، امانت و خرید، تلاش‌های خود را پررنگ‌تر کرده است و از همه نسخه‌شناسان و پژوهشگران می‌خواهیم ما را در شناسایی مجموعه‌های ارزشمند یاری کنند. با وجود محدودیت‌های بودجه‌ای، حفظ این آثار از اولویت‌های سازمان است.

بیشترین آثار بررسی‌شده به‌ترتیب در حوزه متون فارسی بود علی بهرامیان، دبیر علمی هفدهمین آیین ملی بزرگداشت حامیان نسخ خطی، با اشاره به ازسرگیری این رویداد پس از وقفه‌ای چندساله گفت: به همت روسای سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، این سنت نیکو دوباره برقرار شد. شناخت عمیق فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی تا حد زیادی در گرو شناخت میراث مکتوب بر جای مانده است.

اگرچه بخش گسترده‌ای از این میراث در حوادث روزگار از میان رفته، آنچه به دست ما رسیده همچنان گسترده و شگفت‌انگیز است و می‌تواند چراغ راه آینده قرار گیرد. وی افزود: آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی، افزون بر تاکید بر اهمیت این میراث گران‌قدر، در پی جلب توجه جامعه به ضرورت شناخت فرهنگ و تمدن گذشته و ارائه معیارها و الگوهایی برای تصحیح علمی متون است.

بزرگداشت استادان، محققان، فهرست‌نگاران، ناشران و موسسات فعال در این حوزه نیز از دیگر اهداف این آیین به شمار می‌رود تا دانشجویان و پژوهشگران جوان، راه استادان پیشین را در شناخت و احیای میراث مکتوب ادامه دهند. بهرامیان درباره روند انتخاب و داوری آثار توضیح داد: دبیرخانه علمی این دوره در سال ۱۴۰۳ تشکیل شد و آثار منتشرشده و پایان‌نامه‌های دفاع‌شده در سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۲ را گردآوری و بررسی کرد.

در بیش از ۱۰ جلسه هیات علمی، مشخصات بیش از سه هزار متن و بیش از ۵۰۰ پایان‌نامه در حوزه نسخه‌شناسی و متن‌پژوهی ارزیابی شد و بیش از ۳۰ داور نیز در انتخاب آثار برگزیده و شایسته تقدیر مشارکت داشتند. بیشترین آثار بررسی‌شده به‌ترتیب در حوزه متون فارسی، تاریخی، دینی، فلسفی و حکمی، علمی و ادب عربی بود.

در بخش آثار رسانه‌ای انتخابی صورت نگرفت، اما با توجه به گسترش این فضا، بررسی جامع آن در دوره‌های آینده ضروری است. مجمعی با محوریت کتابخانه ملی شکل بگیرد مسعود معینی‌پور، رییس کتابخانه مجلس، در سخنانی به اهمیت حفظ و تصحیح نسخ خطی پرداخت و افزود: تصحیح نسخه‌های خطی باید با رویکردی مسئله‌محور و بر اساس نیازهای اجتماعی در سطح داخلی و بین‌المللی گسترش یابد.

در میراث مکتوب، آثار ارزشمندی وجود دارد که با تصحیح دقیق و استفاده به‌موقع از آن‌ها می‌توان به نیازهای جامعه در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی پاسخ داد. تحقق این هدف به همراهی پژوهشگران و متولیان این حوزه نیاز دارد.

رییس کتابخانه مجلس همچنین افزود: شبکه ارتباطی میان دارندگان میراث مکتوب، ضعیف و کم‌اثر است و باید تقویت شود. در بررسی وبگاه کتابخانه بریتانیا، به اثری منظوم درباره جنگ صفویان و پرتغالی‌ها با نگارگری‌های ارزشمند برخوردم که امکان دریافت کامل آن با کیفیت بالا فراهم بود، در حالی که در جست‌وجوهای خود در داخل کشور به آن دسترسی نیافتم.

این نمونه، اهمیت فراهم‌کردن دسترسی عمومی به نسخه‌های خطی را نشان می‌دهد. وی ادامه داد: پیشنهاد می‌کنم با مشارکت مراکز دارنده نسخه‌های خطی، مجمعی با محوریت کتابخانه ملی شکل بگیرد و فایل‌های تمام‌متن نسخه‌ها در اختیار این مجموعه قرار گیرد تا بانک اطلاعاتی جامعی برای استفاده همگان ایجاد شود.

ما نیز آمادگی داریم در شکل‌گیری این شبکه و سامان‌دهی دسترسی به منابع همکاری کنیم و امیدوارم این کار در آینده‌ای نزدیک محقق شود. میراث مکتوب در طول تاریخ بسیار آسیب‌پذیر بوده است حسین معصومی همدانی با گرامیداشت یاد یان ویتکام، نسخه‌شناس هلندی و مسئول پیشین بخش نسخه‌های خطی کتابخانه دانشگاه لیدن، گفت: میراث مکتوب در طول تاریخ بسیار آسیب‌پذیر بوده است.

منظومه کلیله و دمنه رودکی، با وجود شهرت و جایگاه شاعر و اهمیت این اثر، از میان رفته و تنها ابیاتی پراکنده از آن باقی مانده است. حتی بقای برخی آثار مهم به وجود یک نسخه وابسته بوده است و استنساخ همان نسخه، انتقال اثر به نسل‌های بعد را ممکن کرده است.

آثار علمی، ادبی و هنری مصونیت ذاتی ندارند و اگر انسان‌ها برای حفظ آن‌ها اهتمام نکنند، ممکن است از میان بروند. وی با تاکید بر ضرورت حمایت از دارندگان نسخه‌های خطی افزود: هنوز کتاب‌های خطی زیادی در اختیار خانواده‌ها و اشخاص قرار دارند و به کتابخانه‌های عمومی راه نیافته‌اند.

صاحبان این آثار باید احساس کنند ارزش دارایی فرهنگی آنان به‌درستی شناخته می‌شود و جایگاه آن محترم شمرده می‌شود. ایجاد اطمینان نسبت به حفظ و ماندگاری نسخه‌ها و حمایت معنوی از دارندگان آنها می‌تواند انگیزه سپردن این آثار به مجموعه‌های عمومی را تقویت کند و از خروج آن‌ها از کشور بکاهد.

بسیاری از مجموعه‌های نسخه‌های خطی کتابخانه‌های ما حاصل انگیزه و تلاش اشخاص بوده‌اند و این انگیزه‌های شخصی باید تقویت شوند. نسخه خطی باید در اختیار پژوهشگر قرار گیرد علی صدرایی خویی، محقق، کتاب‌شناس، فهرست‌نگار و مصحح، پس از قدردانی از برگزارکنندگان این آیین گفت: از سال ۱۳۶۳ که وارد حوزه علمیه قم شدم، همواره مشغول خواندن و نوشتن بوده‌ام.

دلبستگی من به نسخه‌های خطی چنان است که با دیدن هر نسخه تازه، می‌خواهم بدانم کاتب چه نوشته، نسخه چه حاشیه‌هایی دارد و چه سرگذشتی را پشت سر گذاشته است. صدرایی خویی افزود: فهرست‌نویسی برای من تنها یک حرفه نیست، بلکه راهی برای شناخت مؤلفان، کاتبان، مالکان و خوانندگان نسخه‌هاست.

نسخه خطی باید در اختیار پژوهشگر قرار گیرد و نمی‌توان آن را از اهل تحقیق دریغ کرد. برگزیدگان و شایستگان تقدیر هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی در بخش پایانی این آیین، برگزیدگان و شایستگان تقدیر هفدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی در محورهای مختلف معرفی و تجلیل شدند.

در بخش برگزیدگان، حسن محمدی برای «مؤسسه کتاب‌آرایی» در محور آموزش و پژوهش نسخه‌های خطی، محمد افشین‌وفایی برای فعالیت‌های بنیاد موقوفات افشار در محور نشر متون، حجت‌الاسلام محمدعلی مهدوی‌راد برای «مجله آینه پژوهش» در محور نشریه، آیت‌الله سیداحمد روضاتی به‌دلیل اهدای ۷۸۰ نسخه خطی به کتابخانه آستان قدس رضوی در محور اهدای نسخ خطی، محسن کلانتری برای «کارگاه مرمت» در محور مرمت نسخ خطی، مرتضی کریمی‌نیا برای اهتمام در انتشار «مصحف رضوی» در محور چاپ عکسی و علی صفری آق‌قلعه برای تالیف «اصول و منابع تصحیح متون» در محور مباحث نظری برگزیده شدند. در ادامه، محمدرضا ترکی برای تصحیح «غایت ابداع؛ منشآت عربی خاقانی» در محور ادبیات عرب، سیدعلی میرافضلی برای تصحیح و معرفی رسائل خطی در محور رسائل کوتاه خطی و سیدمحمدرضا فاضل‌هاشمی، براتعلی غلامی‌مقدم و سیده آمنه مرعشی برای تالیف «فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی (اهدایی رهبری)» در محور فهرست نسخ خطی، به‌عنوان برگزیده معرفی شدند.

در محور متون ادبی، علی رواقی برای تصحیح «قرآن قدس» و محمود عابدی، مسعود جعفری جزی، تهمینه عطایی و شهره معرفت برای تصحیح «دیوان قطران تبریزی» به‌طور مشترک برگزیده شدند. در محور متون تاریخی نیز سیدمحمد منصور طباطبایی برای تصحیح «المشیخة (کنز السالکین)» و سعید میرمحمدصادق برای تصحیح «بیاضی از عصر صفوی» به‌طور مشترک عنوان برگزیده را به دست آوردند.

همچنین اسدالله فلاحی برای تصحیح «قسطاس الافکار فی المنطق» در محور متون حکمی، حنیف قلندری برای تصحیح «منتهی‌الادراک فی تقاسیم‌الافلاک» در محور متون علمی، محمدجواد جدی و سحر جدی برای تألیف «مهرهای موزه ملی ایران» در محور متون هنری و سیدحسین موسوی‌بروجردی برای تصحیح «الانتصار» در محور متون دینی، در شمار برگزیدگان این دوره قرار گرفتند. در بخش شایستگان تقدیر، حسین متقی برای «تارنمای بساتین» در محور فعالیت در فضای مجازی، مجتبی مجرد برای تألیف «سنت تصحیح متون» در محور مباحث نظری، حبیب راثی تهرانی و عذرا یزدی‌مهر برای تصحیح «سه چکامه ولایی از ابوتَمّام طائی» در محور ادبیات عرب و سیدمحمدتقی حسینی برای تألیف «دستنویس‌های فارسی کتابخانه شهید علی‌پاشا (استانبول)» در محور فهرست خطی، شایسته تقدیر شناخته شدند.

مسعود راستی‌پور برای تصحیح «دیوان ازرقی هروی» در محور متون ادبی، سلمان ساکت برای تصحیح «تاریخ بیهق» در محور متون تاریخی، محمدحسین درایتی برای تصحیح «الذخیرة فی علم الکلام» در محور متون حکمی و عباس کثیری، محمدافضل محقق و محمدکاظم محمودی برای تصحیح «اثبات الوصیة» در محور متون دینی، از دیگر شایستگان تقدیر این دوره بودند. در محور پایان‌نامه نیز لیلا شوقی برای تصحیح «آداب الحرب والشجاعه» و میرسالار رضوی برای تصحیح «ارداویراف‌نامه منظوم» به‌طور مشترک شایسته تقدیر شدند.

بابک سلمانی برای اهتمام در انتشار «تاریخ سیستان» در محور چاپ عکسی و مهدی رحیم‌پور برای ترجمه کتاب «پژوهشی در نسخه‌های خطی فارسی در کتابخانه‌های استانبول» تالیف عثمان غازی اوزگودنلی در محور ترجمه، دیگر شایستگان تقدیر هفدهمین دوره این آیین بودند.