جشنواره‌های روستایی؛ گذر از خام‌فروشی به زنجیره ارزش
بزرگ‌ترین چالش ساختاری تولیدات بومی در مناطقی نظیر استان آذربایجان‌شرقی، پدیده «گسست زنجیره ارزش» و «تله خام‌فروشی» است.
تحلیل اقتصاد توسعه در زیست‌بوم‌های روستایی نشان می‌دهد که برگزاری جشنواره‌ها به‌تنهایی نوشداروی رفع محرومیت و توسعه اقتصادی نیست. بزرگ‌ترین چالش ساختاری تولیدات بومی در مناطقی نظیر استان آذربایجان‌شرقی، پدیده «گسست زنجیره ارزش» و «تله خام‌فروشی» است.
محصولاتی استراتژیک، ارگانیک و کم‌نظیر مانند زغال‌اخته کلیبر، سماق هوراند و خداآفرین، عسل طبیعی، گیاهان دارویی و صنایع‌دستی نفیس ارسباران، سال‌هاست به دلیل فقدان زیرساخت‌های فرآوری مدرن، ضعف در نشان تجاری و بسته‌بندی نامناسب، با نازل‌ترین قیمت توسط شبکه‌های غیررسمی دلالان خریداری می‌شوند. در این فرایند نابرابر، بیشترین سهم ارزش افزوده نصیب واسطه‌هایی می‌شود که محصول را خارج از منطقه بسته‌بندی کرده یا به فروش می‌رسانند، در حالی که کمترین عایدی مالی به کشاورز و جامعه بومی می‌رسد.
از منظر جامعه‌شناسی توسعه، توانمندسازی اقتصاد محلی نیازمند گذار از «رویدادمحوریِ کوتاه‌مدت» به «فرایندمحوریِ پایدار» است. این گذار از طریق اجرای مدل‌های توانمندسازی کسب‌وکار، آموزش استانداردهای بهداشتی و تجاری، ایجاد شرکت‌های تعاونی زنجیره تأمین و اتصال مستقیم به پلتفرم‌های تجارت الکترونیک محقق می‌شود.
در این میان، پیوند اقتصاد کشاورزی با صنعت گردشگری، نقشی دوگانه ایفا می‌کند؛ از یک سو جذابیت‌های اقلیمی، میراث فرهنگی و سنت‌های زیست‌بوم ارسباران سبب جذب گردشگر و افزایش فروش مستقیم می‌شود و از سوی دیگر، گردشگری هدایت‌نشده می‌تواند فشار مضاعفی بر منابع زیست‌محیطی تحمیل کند. از این رو، طراحی هوشمندانه رویدادها باید هم‌زمان با مهار خام‌فروشی، تضمین سهم عادلانه تولیدکننده و رعایت ظرفیت برد اکولوژیک (Carrying Capacity) مناطق تحت حفاظت همراه باشد تا جشنواره از یک گردهمایی زودگذر به یک موتور محرک پایدار برای اقتصاد خانوار روستایی تبدیل شود.
استاندار آذربایجان‌شرقی: لزوم تکمیل زنجیره ارزش و عبور از خام‌فروشی استاندار آذربایجان‌شرقی با تأکید بر ضرورت تکمیل زنجیره ارزش محصولات کشاورزی و باغی اظهار کرد: زغال‌اخته و سماق کلیبر، خداآفرین و هوراند از ظرفیت‌های منحصربه‌فرد منطقه هستند و باید با فرآوری، بسته‌بندی، استانداردسازی و توسعه بازار، از خام‌فروشی آن‌ها جلوگیری و زمینه حضورشان در بازارهای داخلی و خارجی فراهم شود. «بهرام سرمست» شامگاه گذشته در جشنواره زغال‌اخته و سماق ارسباران که در محوطه مجموعه کلاه‌فرنگی تبریز برگزار شد، گفت: هر شهرستان دارای محصولات، ظرفیت‌ها و سوغات ویژه‌ای است که می‌توان با شناسایی، سرمایه‌گذاری و ایجاد هم‌افزایی، آن‌ها را به ظرفیت‌های پایدار اقتصادی تبدیل کرد.
در منطقه ارسباران علاوه بر ذخایر معدنی ارزشمند، ظرفیت‌های طبیعی و گردشگری مهمی نیز وجود دارد و پیگیری ثبت جهانی جنگل‌های ارسباران در دستور کار مدیریت استان قرار دارد. وی با اشاره به جایگاه زغال‌اخته و سماق در شهرستان‌های کلیبر، خداآفرین و هوراند افزود: این محصولات دارای جایگاه کشوری هستند و باید آن‌ها را فراتر از یک محصول کشاورزی، به عنوان برند، هویت و بخشی از اصالت منطقه ارسباران به رسمیت بشناسیم.
وی ادامه داد: در این مسیر، بهره‌گیری از دانش بومی در کنار فناوری‌های نوین برای ارتقای بهره‌وری و ایجاد ارزش افزوده یک ضرورت است. سرمست با انتقاد صریح از وضعیت خام‌فروشی اظهار کرد: هدف این است که دسترنج کشاورزان و باغداران زحمتکش به بهای ناچیز فروخته نشود، بلکه با اتصال تولید به بازار، ارزش واقعی محصولات نصیب تولیدکنندگان شود.
وی افزود: وضع موجود، خام‌فروشی است و وضع مطلوب، حرکت به سمت فرآوری، برندسازی، بسته‌بندی مدرن، استانداردسازی و توسعه بازار تا راه صادرات این محصولات هموار شود؛ نباید اجازه دهیم محصولات ارزشمند منطقه از طریق دلالان و واسطه‌ها از دست کشاورزان خارج شود، بلکه باید زنجیره ارزش تا فروش اینترنتی تکمیل شود. استاندار آذربایجان‌شرقی با مأمور کردن سازمان جهاد کشاورزی استان جهت تدوین استراتژی مشخص برای محصولات راهبردی، خاطرنشان کرد: برگزاری جشنواره در مرکز استان، علاوه بر معرفی قابلیت‌ها، زمینه ترغیب سرمایه‌گذاران را فراهم می‌سازد.
وی با بیان اینکه رسانه‌ها نیز حلقه کلیدی اتصال تولیدکننده به بازار هستند، افزود: باید توجه داشت که برگزاری جشنواره پایان کار نیست، بلکه پس از آن باید رفع موانع برندسازی و تسهیل سرمایه‌گذاری با جدیت پیگیری شود. پیاده‌سازی مدل‌های BDSP و شکستن مقاومت‌های محلی مدیرکل امور روستایی و شوراهای استانداری آذربایجان‌شرقی نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا، جشنواره‌ها را نقطه اتصال تولید، جامعه محلی و بازار دانست و گفت: هدف بنیادین از این برنامه‌ها تنها اجرای یک یا دو روز برنامه نیست، بلکه ایجاد بستری برای معرفی محصول، شکل‌گیری زنجیره کامل تولید و فروش مناسب و حذف واسطه‌هاست که این موضوع اولویت اصلی ما به شمار می‌رود.
«رسول خدابخشی» افزود: در جنوب آذربایجان کار را آغاز کرده‌ایم تا در قالب مدل‌های BDSP (ارائه‌دهندگان خدمات توسعه کسب‌وکار) این ظرفیت را به صاحبان کسب‌وکار منتقل کنیم، بهره‌وری محصولات را افزایش دهیم و از این طریق درآمد مردم را بالا ببریم. وی افزود: پس از برگزاری چندین جشنواره، می‌توانیم این مدل‌ها را متناسب با ظرفیت‌ها، مزایا و قابلیت‌های هر منطقه در سراسر استان پیاده‌سازی کنیم تا درآمد پایدار برای تولیدکنندگان رقم بخورد.
وی با اشاره به ضرورت توجه به ویژگی‌های اجتماعی مناطق روستایی اظهار کرد: مقوله توسعه از جمله مفاهیمی است که در به‌کارگیری آن باید ظرافت زیادی به خرج داد. وی افزود: بر اساس مطالعات دفتر امور روستایی، در محیط‌های روستایی با برخی مقاومت‌ها مواجه هستیم و برای شکستن این مقاومت‌ها و تحقق توسعه ــ که در واقع نوعی تحول ذهنی و رفتاری است ــ ناگزیر به الگوسازی عینی و اثبات انتفاع ملموس اقتصادی هستیم.
خدابخشی گفت: در دوران مسئولیت در فرمانداری کلیبر تلاش کردیم مقاومت‌ها شکسته شود و مردم به‌صورت ملموس دریابند که می‌توانند از خدماتی که ارائه می‌دهند، درآمد پایدار کسب کنند. وی ادامه داد: با وجود موانع اولیه، امروز با پذیرش و مشارکت خود مردم، کلیبر از یک مسیر گردشگری به یک مقصد گردشگری تبدیل شده است؛ اکنون رسالت مدیریت اجرایی این است که با مداخلات هوشمندانه، از این ظرفیت مراقبت کند و بستر توسعه پایدار منطقه و زیست‌بوم آن را ارتقا بخشد.
برگزاری جشنواره‌های کشاورزی و روستایی در آذربایجان‌شرقی، به‌ویژه در منطقه ارسباران، در سال‌های گذشته با هدف معرفی ظرفیت‌های بومی و جذب گردشگر کلید خورد. شهرستان‌های کلیبر، خداآفرین و هوراند با تولید سالانه هزاران تن محصول منحصربه‌فرد از جمله زغال‌اخته و سماق، قطب اصلی این تولیدات در کشور به شمار می‌روند؛ با این حال، نبود کارگاه‌های فرآوری و ضعف بسته‌بندی، همواره باعث فروش فله‌ای و ارزان این محصولات به دلالان می‌شد.
در دوره جدید مدیریتی استان، سیاست‌گذاری‌ها به سمت جلوگیری از خام‌فروشی، جذب سرمایه‌گذاران بخش خصوصی و پیوند جشنواره‌ها با بازارهای دائمی و فروش اینترنتی متمرکز شده است تا با ثبت برند اختصاصی این محصولات، ضمن حفظ محیط‌زیست جنگل‌های ارسباران، درآمد پایدار کشاورزان تضمین شود.
